Исфиджаб

Исфиджаб, Испенжаб – Сайрам қаласының VII-XI ғасырлар аралығындағы тарихи жазбаларда аталатын атауы.

Орналасқан жері, атауы

Сайрам ортағасырлық жазба деректер бойынша белгілі Исфиджаб қаласымен баламаланады. Қазіргі уақытта Сайрам Шымкент қаласының құрамына жеке ықшам аудан ретінде кіргендіктен, соның аумағында орналасқан.

Махмұд Қашқари көрсеткендей: "Сайрам – Исфиджаб деп айтылатын ақ қала атауы (ал-Мединат ал-Байда). Ал Сарьям оның өзгертілген нұсқасы". Бұл жердегі ақ түс дегеніміз түсіне байланысты айтылмаған. Әл-Мәдинат әл-Байданы сөзбе-сөз – Ақ қала / қасиетті қала, киелі қала деп түсінуге болады.

Тарихи деректер мен жазбалар

Мұсылман әлемінің қиыр шығысында орналасқан Исфиджабтың дәуірлеу уақыты IX ғасырда басталады. Әл-Белазуридің мәліметіне сәйкес, бұл – саманидтер әулетінің өкілі Нұх ибн Асадтың Қазақстанның оңтүстігіне жасаған жорығынан кейін болған. Ол туралы былай деп жазылған: «…Исфиджабтың бекінісін алу ежелде болды, кейін оны түріктер және олармен бірге Шаш тұрғындарының бір топ адамдары иеленіп алды, сосын оны әл-Мутасим Биллах әмірдің діндар халифатындағы Нух ибн Асад жаулап алып, оның айналасына жүзімдігі мен егістігін тұрғындарымен бірге қоршаған қабырға тұрғызды».

IX ғасырдың екінші жартысында жазылған Әл-Белазуридің шығармасындағы Исфиджабтың жаулап алуына байланысты оқиғалар жөніндегі мәліметтер 833–844 жылдарға жатады деген мәтін мазмұны бойынша осы кезде Қазақстанда ислам діні белсенді тарала бастаған деп айтуға болады.

Нұх ибн Асадтың жорығынан кейін Исфиджаб көшпелі дала шекарасындағы ұлы шекара бекінісі мен "дін үшін соғыс орнына" айналады. Исфиджаб сол уақытта салықтан босатылған және шын мәнінде еркін экономикалық аймақ мәртебесін алған жалғыз қала болды. Осыған қатысты арабтың ұлы географы әл-Макдиси X ғасырда былай деп айтады: "Бұл – шекаралық тамаша аймақ және дін үшін соғыс елі. … Олар құрғақшылық пен харадждың не екенін білмейді".

Түріктерде исламды қабылдағанға дейін өздерінің құдайлары мен культі болғандықтан, олар бірден емес, тек ғасыр өткенен кейін ғана ескіліктен бас тарта бастайды. Тіпті XIII ғасыр басында Якут әл-Хамави өз шығармасында Исфиджаб қаласы туралы былай деп жазады: "Не Хорасанда, не Мәуереннаһрда Асфиджабтан басқа харадж төлемейтін бірде бір қала жоқ, себебі ол шекаралық ұлы бекініс болғандықтан, оның тұрғындары өзінің хараджын қару мен осы елде болатын шығындарды төлегендігі үшін харадждан босатылды".
Салықсыз саясат пен қаланың Ұлы Жібек жолының бойына ыңғайлы орналасуы аймақтың экономикасына оң әсерін тигізеді. Исфиджаб белсенді дамып, кеңейе бастайды. Мәуреннаһрдың барлық жерінен түрлі халықтар ағылып қана қоймай, олар қаланың айналасына рабад пен шаруашылық аймағын қалыптастырады. Худуд әл-Әләмнің ортағасырлық анонимдік географиялық шығармасында Исфиджаб әлемнің барлық саудагерлері үшін кен орны болды деп жазылуы кездейсоқ емес.

Культтік сәулет ескерткіштер, қауымдастықтар

Қарашаш ана кесенесі.

Мірәлі Баба күмбезі.

Сайрамда культтік сәулет ескерткіштерінің едәуір мөлшері шоғырланған, олар шартты түрде төрт топқа бөлінеді:

• ислам дінін таратушылардың есімімен байланысты ескерткіштер (Әбділ Әзіз баб, Мірәлі баб, Падшах Мәлік баб);
• Қожа Ахмет Ясауи есімімен байланысты ескерткіштер (Ибраһим ата, Қарашаш ана, Махмұдхан ата, Мұстафақұлы ата/Сүзік ата және т.б.);
• Інжіл мен Құранда кездесетін пайғамбарлардың есімімен аталатын ескерткіштер;
• Сайрам тарихында өз ізін қалдырған (ғалымдар мен тарихшылар, ақындар мен дін мамандары) тарихи және аңызға айналған тұлғалардың, қайраткерлердің жерлеу орындары, сондай-ақ киелі маңыздылыққа бөлінген, қасиетті деп табылған орындар (Қази Байзаби, Қожа Хамид ата Байзаби, Куйбиддин-вали Гулама, Хасан Байзаби, Жүсіп Сайрами, Ахмет әл-Испиджаби және т.б.).

В.В. Бартольд, П.П. Иванов, М.Е. Массон жинаған сауалнама мәліметтерінің негізінде Сайрамның кейбір әулиелері Інжілге, онда да барлық анықтамалары – шығу тегі христиандық Мәриям бибі мазарына қатысты екенін көрсетеді. Ыдырыс, Иош, Қызыр, Салих – бұл есімдер толығымен белгілі бір семантикалық қатарда тізбектеледі. Мұнда аңызға айналған Қызырдың анасы Бибигияс ана есімі де кездеседі.

Сафи ад-Дин Орын Қойлақының XIII ғасырдың екінші жартысымен мерзімделетін "Насабнаме" шығармасы Исфиджабты арабтардың жаулап алу қарсаңындағы діни-этникалық ахуалын әлдеқандай шамада жарыққа шығарады. Нақтырақ айтқанда, онда Ысқақ баб (сириялық қолбасшы және Қазақстанның оңтүстігінде ислам дінін таратушылардың алғашқыларының бірі іспетті) Сайрамға келгенде ол жерде бір билеуші болғандығы айтылады. Оны Көркөз деп атайды, лақап есімі – Нахибдар. Сайрам иелігінде 160 мың тарса үйі және 300 мың рустак болды. Олардың бәрі – тарса. Нахибдар оның 70 әулетінің ата тегі тарса болғандығын Ысқақ бабқа айтады. Бұл шығармадағы көптеген мәліметтер – бірыңғай аңыздық сипатқа ие. Ал саны болса, асыра арттырылғандығы сөзсіз. Дегенмен тарса туралы мәтіннен алынған мәліметтер көңіл аударуға лайықты және олар Сайрамда христиандық қауымдастықтың өмір сүруі мүмкін екендігін көрсетеді. Көптеген ғалымдардың пікірі бойынша тарса термині Азияда кең тараған христиандық топтың анықтамасы болып табылады.
Сайрамда Жаңа Өсиеттегі Иса пайғамбардың анасы Дева Мариямен теңестірілетін Мәриям бибі қабірінің бар болуы ерте кезеңде Исфиджабта христиандық қауымның (немесе қауымдардың) болғандығын көрсетеді.
Сайрам қаласы "киелі" мәртебесін әлі күнге дейін сақтап, Қазақстанның зиярат ететін ірі нысандарының бірі болып келеді. Сайрам тұрғындарының: "Сайрамда бар сансыз баб" деп айтуы кездейсоқ емес.

Исфиджаб XI ғасырдан Сайрам атанған.