Микроскоп

Басқа мағыналар үшін Микроскоп (айрық) деген бетті қараңыз.

Микроскоп (грек. mіkros – ұсақ және грек. skopeo – көремін) – жай көзге көрінбейтін нысандардың (немесе олардың құрылымдық бөліктерінің) бірнеше есе үлкейтілген кескінін алатын оптикалық құрылғы.

Микроскоп — бактерияларды, органикалық жасушаларды, майда кристалдарды, қорытпаларды және көзбен ажырата алмайтын (ажыратқыш қабілеті шамамен 0,1 мм) микронысандарды зерттеуге арналған құрал. Ол микронысандардың пішіні мен өлшемін, құрылымын анықтауға, сондай-ақ элементтердің ара қашықтығы 0,2 мкм-ге дейінгі құрылымдарды ажыратуға мүмкіндік береді. Линзаның немесе екі линзадан тұратын жүйенің заттарды үлкейтілген кескінін беру қасиеті 16-шы ғасырда белгілі болды. Микроскопты алғаш ғылыми зерттеулерде қолдану ісі 1665 жылы ағылшын ғалымы Р. Гукпен жануарлар тіні мен өсімдік ұлпаларының жасушалық құрылысын анықтау арқылы жүзеге асырылды, ал 1673–1677 жылдары голланд ғалымы А. Левенгук микроорганизмдерді ашты. 1872–1873 жылдары неміс ғалымы Э. Аббе жасаған сәуле шашпайтын нысандардың кескін түзілу теориясы әртүрлі микроскоптарды зерттеу әдістерінің дамуына зор ықпал етті.

Микроскоптың оптикалық сұлбасы және әсер ету принципі

Зат тұратын үстелде орналасқан нысан жасанды жарықпен (шам және линза-коллектор), айнаның және конденсордың көмегімен жарықтандырылады. Нысанды үлкейту объектив пен окуляр арқылы жүзеге асырылады. Объектив нысанның төңкерілген шын және үлкейтілген кескінін береді. Окуляр, әдетте, ең жақсы көрінетін қашықтықта (D=250 мм) нысанның екінші ретті үлкейтілген жорамал (жалған) кескінін түзеді. Егер окулярды кескінді оның алдыңғы окуляры фокусының алдына келетіндей етіп ығыстырса, онда окулярдың түзетін кескіні шын және оны экранда немесе фотопленкада алуға болады. Микроскоптың жалпы үлкейтуі объектив пен окуляр үлкейтулерінің көбейтіндісіне тең: Г=bЧГ_ок, мұндағы Г_ок окуляр үлкейтуінің номинал мәні. Объективтің үлкейтуі: b=D/fў_об формуласымен өрнектеледі, мұндағы D – объективтің артқы фокусы және окулярдың алдыңғы фокусының ара қашықтығы; fў_об – объективтің фокусаралық ара қашықтығы. Окулярдың үлкейтуі лупаның үлкейтуі сияқты мына формуламен өрнектеледі: Г_ок=250/fўок, мұндағы fў_ок – окулярдың фокус аралық қашықтығы. Әдетте, Микроскоптың объективі 6,3-тен 100-ге, ал окуляры 7-ден 15-ке дейін үлкейте алады. Сондықтан, микроскоптың жалпы үлкейтуі 44-тен 1500-ге дейінгі аралықта жатады. Иристік далалық және апертуралық диафрагмалар жарық шоғын шектеу және оның шашырауын кеміту қызметін атқарады. Микроскоптың негізгі сипаттамасы, оның ажыратқыштық шамасы (қабілеттілігі). Микроскоптың ажыратқыштық шамасы шектеулі болады, ол жарық дифракциясымен түсіндіріледі.Микроскопты алғаш рет ғылыми-зерттеу жұмыстарына қолданғандар жануарлар тіні мен өсімдік ұлпаларының клеткалық құрылысын анықтаған (1665) ағылшын ғалымы Роберт Гук және микроскоптың жәрдемімен микроорганизмдерді ашқан (1673–77) голланд ғалымы Антони ван Левенгук болды.^[2]

Микроскоптың түрлері (типтері)

Қолдану облыстарына не болмаса бақылау әдістеріне байланысты анықталады. Биологиялық микроскоп микробиологияда, гистологияда, цитологияда, ботаникада, медицинада зерттеулер жүргізуге, ал физикада, химияда, т.б. мөлдір денелерге бақылау жүргізуге арналған. Биологиялық зерттеулерде осымен қатар люминесценттік және инвертирленген микроскоптар қолданылады. Металлографикалық микроскоп – металдар мен қорытпалардың микроқұрылымын зерттеуге; поляризациялық микроскоп – қосымша поляризациялық қондырғылармен жабдықталған және негізінен минералдар мен кендердің шлифтерін зерттеуге; стереомикроскоптар – бақыланатын заттардың көлемді кескіндерін алу үшін; өлшеуіш микроскоптар – машина жасау саласында дәл өлшеулер жүргізуге арналған. Аталғандардан басқа арнайы микроскоп да бар: фотоэмульсиядағы ядролық бөлшектердің іздерін анықтайтын микроскоп; 2000⁰С-қа дейінгі қыздырылған нысандарды зерттейтін микроскоп; операцияларда қолданылатын хирург. Микроскоп, интерференциялық микроскоп^[3].

Дереккөздер

↑ A glass-sphere microscope. Funsci.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 маусым 2010. Тексерілді, 13 маусым 2010.
↑ Балалар Энциклопедиясы, 6 том.
↑ Қазақ энциклопедиясы, 6 том

Сілтемелер

[1] A glass-sphere microscope. Funsci.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 маусым 2010. Тексерілді, 13 маусым 2010.

[2] Балалар Энциклопедиясы, 6 том.

[3] Қазақ энциклопедиясы, 6 том

[1]

[2]

[3]