Оңтүстік жарты шар
Оңтүстік жарты шар — экватордан оңтүстікке қарай орналасқан Жер бөлігі.
Оңтүстік жарты шардағы құрлықтар және мұхиттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Оңтүстік жарты шарға кіретін құрлықтар:
Оңтүстік жарты шарға кіретін мұхиттар:
Ерекшеліктері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Оңтүстік жарты шарда жаз желтоқсаннан ақпанға дейін, ал қыс маусымы маусымнан тамызға дейін созылады. Кориолис күшінің әсерінен Оңтүстік жарты шардағы циклондарда жел Солтүстік жарты шардан айырмашылығы сағат тілі бағытымен айналады, ал антициклондарда — сағат тіліне қарсы бағытта соғады. Астрономиялық тал түсте Оңтүстік тропиктен оңтүстікте орналасқан аймақтарда (мысалы, Жаңа Зеландияда) Күн дәл солтүстікте болады, ал Солтүстік жарты шарда Солтүстік тропиктен солтүстікте (мысалы, Ресейде) — дәл оңтүстікте орналасады. Сондықтан Жаңа Зеландиядағы бақылаушы үшін Күннің аспан күмбезіндегі тәуліктік көрінерлік қозғалысы оңнан солға қарай өтеді (егер бақылаушы түсте Күн тұрған жаққа, яғни солтүстікке қарап, ал оңтүстік пен әлемнің оңтүстік полюсі арқасында болса), ал Қазақстандағы бақылаушы үшін — солдан оңға қарай. Тропиктер арасында орналасқан бақылаушы үшін (мысалы, Эквадорда) Күннің аспандағы жолы жыл мезгіліне байланысты өзгереді: желтоқсан күн тоқырауына жақын кезде түскі Күн аспанның оңтүстік бөлігінде, ал маусым күн тоқырауына жақын кезде — солтүстік бөлігінде болады. Оңтүстік жарты шар тұрғындары Айды «төңкерілген» күйде көреді. Тиісінше, Ай фазалары солдан оңға қарай өседі де, оңнан солға қарай кемиді (яғни фазалардың ауысу реті: ⚫ ◑ ⚪ ◐), ал Солтүстік жарты шарда керісінше (⚫ ◐ ⚪ ◑).
Оңтүстік жарты шарда қыс жақындағанда, онда жазды өткізетін көшпелі құстар солтүстікке қарай ұшады, ал Солтүстік жарты шарда жазды өткізетін құстар қыс жақындағанда оңтүстікке қарай қоныс аударады. Бұған айқын мысал — полярлық қарлығаш: ол Оңтүстік жарты шардың қысында Солтүстік жарты шарға ұшып барады, ал Солтүстік жарты шардың қысында — Оңтүстік жарты шарға қайта ұшады.
Оңтүстік жарты шар негізінен мұхиттар мен теңіздерден тұрады, ал Солтүстік жарты шарда құрлықтың ірі массивтері орналасқан. Оңтүстік жарты шар халқы Жер тұрғындарының шамамен оннан бір бөлігін ғана құрайды. Әлемдегі халқы ең көп ірі қалалық агломерациялардың ішінде Оңтүстік жарты шарда Джакарта, Сан-Паулу, Буэнос-Айрес, Рио-де-Жанейро және Киншаса сияқты қалалар орналасқан.
Оңтүстік жарты шарда Антарктида, Аустралия, Оңтүстік Американың басым бөлігі (9/10), Африканың бір бөлігі, Еуразияға жататын Малай архипелагының кейбір аралдары, Океания аралдарының едәуір бөлігі, сондай-ақ Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарының оңтүстік бөліктері және толықтай Оңтүстік мұхит орналасқан.
Тағы қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
| ||||||
