Сайынболат Бекболатұлы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Сайынболат Бекболатұлы
тат. Саин-Булат
Сайынболат Бекболатұлы
Лауазымы
Ту
Барша Ресейдің Ұлы кінәзі
1575 — 1576
Ізашары IV Иван
Ізбасары IV Иван
10-Қасым ханы
1567 — 1573
Ізашары Шаһғали
Ізбасары Мұстафағали
Ту
Твер ұлы кінәзі
1576 — 1585
Өмірбаяны
Діні ислам, православ
Дүниеге келуі XVI ғасыр
Қайтыс болуы 15 қаңтар 1616 (1616-01-15)
Мәскеу
Жерленді Симонов монастырі
Әкесі Бекболат
Жұбайы Анастасия Ивановна Мстиславская
Балалары Федор, Дмитрий, Иоанн, Евдокия, Мария, Анастасия

Сайынболат Бекболатұлы (тат. Саин-Булат, ساین بولاط; шоқынғаннан кейін Симеон Бекбулатович, монах кезінде Стефан; қай. 15 қаңтар 1616, Мәскеу) — Қасым ханы (1567-1573), Бекболаттың ұлы, Ұлы Орданы басқарған Ахмет ханның шөбересі. Әкесімен бірге IV Иван Васильевич Грозныйдың қызметіне қосылды. 1570 жылдардағы Ливон жорықтарына қатысты. 1575 жылы IV Иван Симеонға «барша Ресейдің ұлы кінәзі» (1575-1576) деп ат қоюды талап етті, дегенмен, іс жүзінде Симеонның саяси салмағы болмаған және тек жасанды тұлға болып қала берді. 1576 жылдан бастап - Твер ұлы кінәзі.

Қасым ханы[өңдеу]

Ноғай Ордасының сұлтаны, Шыңғысханның ұрпағы Бекболаттың ұлы ресми құжаттарда Астрахан ханзадасы деп белгіленген. 1560 жылдардың аяғында Иван Грозный оны Қасымда хан етіп тағайындады. Ливон соғысына, 1571-1573 жылдардағы Орешек, Пайде, Коливан түбіндегі жорықтарға қатысады. Симеон мен Иван Федорович Мстиславский бастаған орыс әскерін 1573 жылы 23 қаңтарда Коловер (Лоде) түбінде шведтер толығымен жеңді.

1573 жылы шілдеде IV Иванның талабы бойынша Сайынболат Кушалино ауылында Симеон есімімен шоқындырылды. 1576 жылдың көктемінде земщинаның бұрынғы басшысы кінәз Иван Федорович Мстиславскийдің қызы Анастасия Мстиславскаяға үйленді. Ол ұлы кінәз III Василийдің қарындасы, Евдокия және Петр Ибрагимовичтың немересі болған[1]. Осылайша, ол София Палеологтың ұрпағы болды. Симеонмен некеде алты бала дүниеге келді: үш ұлы - Федор, Дмитрий, Иоанн және үш қыз: Евдокия, Мария, Анастасия. Бұлар жазбаша дереккөздерден белгілі III Иван мен София Палеологтың соңғы ұрпақтары болды. Олардың тағдыры жайлы нақты деректер жоқ, бірақ Симеонның соңғы ұлы Иоанн денсаулығы мықты болмай, 1600 жылға дейін дүние салды[2].

Сайынболат Бекболатұлы, бәлкім, 1607 жылы 7 маусымда қайтыс болған және Александра есімімен шаш қырықтырып, монах болған әйелі мен барлық балаларынан ұзақ өмір сүрді. Әйелі Симонов монастырында, Мстиславский кінәздерінің отбасылық қабірінде жерленген.

Барша Ресейдің ұлы кінәзі[өңдеу]

1575 жылы патша Иван Васильевич тақтан «бас тартып», оған Сайынболат Бекболатұлын отырғызды. Осы жылдың күзінде Кремлдің Успен соборында Сайынболатты Иван Грозный ел басқаруға таққа отырғызды:

«...ол Сайынболат Бекбулатұлын Мәскеуге патша етіп тағайындады және оған патша тәжін тағып, өзін Мәскеулік Иван деп атап, қаладан кетіп, Петровкада тұрды; ол өзінің бүкіл патшалық шенін Сайынболатқа берді, ал өзі мырза (боярин) сияқты, жетектерімен жүрді...»[3]

Сайынболат земстволы мырзалардың думасына төрағалық етіп, өз атынан үкіметтің қаулыларын шығарды. Сайынболат айналасы көрікті ауламен қоршалған Мәскеуде өмір сүрсе, Грозный Петровкада қарапайым жағдайда орналасты. Сайынболатқа жіберген хаттарында Иван Грозный патшаға жүгіну үшін қабылданған қорлаушы формулаларды сақтаған: «Государю великому князю Семиону Бекбулатовичю всеа Русии Иванец Васильев с своими детишками, с Ыванцом да с Федорцом, челом бьют»[4]. Ресми түрде ел Ұлы кінәз Сайынболат пен Иванның «енші» иеліктеріне бөлінді, бірақ іс жүзінде Иван Васильевич мемлекеттің билеушісі болып қала берді.

Иван Грозный билігін сақтай отыра, бұл «саяси маскарадтың» (В.О. Ключевский мен С.Ф. Платонов анықтағандай) не үшін қажет болғандығы туралы әр түрлі нұсқалар бар. Оқиғалардың замандасы, ағылшын елшісі Джайлс Флетчер осылайша Иван жаңа патшаның атынан, өзі келіспегендей шіркеу мүлкін тәркілей алды деп сендірді[5]:

Жылдың аяғында ол жаңа егеменді епископтар мен монастырларға сыйланған соңғысы бірнеше ғасырлар бойы пайдаланып жүрген барлық мадақтамаларды тартып алуға мәжбүр етті. Мұндай әрекетке және жаңа патшаның жаман билігіне наразы болғаннан кейін, ол тағы да асатаяғын алып, өзі қалаған жерді ұстап, қазынаға тапсыра шіркеу мен дінбасылардың пайдасына осы жолы өз атынан жіберіп қойған мадақтамаларды жаңартуға мүмкіндік берді.

Басқа болжамдар (сыртқы саяси қажеттілік, осы жылы «Мәскеу патшасы өледі» деген болжамнан Иван Грозныйдың қорқуы, террорді күшейту қажеттілігі және т.б.) дәлелденбеді. Грозныйдың тақтан кетуі ауыр ішкі дағдарысқа байланысты болды деген нұсқа бар:

Шамасы, әзіл-қалжыңға және мистификацияға бейімділік патшаны қажетті шешім қабылдауға итермелегенге дейін опричнина режимін қалай қалпына келтіруге және сонымен бірге Ресей мемлекетіндегі заңдылықтың келбетін сақтау жөнінде патша мен оның айналасындағылар бас қатырды.[6]

Доналд Островскийдің айтуы бойынша, Иванның Сайынболатты таңдауының, себебі ол Шыңғыс әулетінің өкілі, демек, сол кездегі саяси жүйе өкілдерінде қажетті беделге ие болды, әсіресе егер осы уақытта Шыңғыс әулетінің тағы бір өкілі Қырым ханы Дәулет Герейді[7] Мәскеу тағына отырғызу үшін мырзалардың Иван Грозныйға қарсы қастандықтың әзірленуі жайлы Даниэл Принтц дерегінің шындыққа жанасса. Алайда, Островскийдің теориясы, басқа мамандардан қолдау таппады[8][9].

1590 жылдары Симеон өзінің тверлік иелігінде салған шатырлы шіркеу.

Сайынболат Бекболатұлы 11 ай бойы Барша Ресейдің ұлы кінәзі болды. Оның атынан жазылған мақтау қағаздары бар. 1576 жылы тамызда Иван Васильевич таққа қайта оралды, ал Сайынболат патшаға Твер ұлы кінәзі атағымен Твер кінәздігін сыйлады. 1580 жылы Сайынболаттың негізгі иеліктері туралы жазу кітапшасына сәйкес 13 500 ғұшыр егістік жер болған. Сайынболаттың өзінің ұлыкінәздік сарайы - бұйрықтары, өзінің мырзалары мен аспаздары, Твердегі сарайы және бай Кушалино ауылында тұрақты резиденциясы болды. Ол өзіне берілген жерлерде өз бетімен өкім беріп, «өзінің бұқарасын» соттауға және сый беруге ерекше құқығы болды. Алайда 1585 жылдан кейін дереккөздер оны «Твер ұлы кінәзі» деп атауды тоқтатады, бұл тарихшылардың айтуы бойынша атағынан айырылғандығын көрсетеді.

Атағынан айырылу[өңдеу]

1598 жылы патша Федор Иванович қайтыс болғаннан кейін, билікке үміттенген ақсүйек отбасылар Борис Годуновқа қарсы Сайынболаттың айналасында топтасуды шешті. Годунов шара қолдануға мәжбүр болды. Жаңа патша Борис Годуновтың крешін сүйіп, әр мырзаға «патша Сайынболат Бекболатұлы және оның балаларын және басқа ешкімді Мәскеуде көргісі келмейді...» деп уәде беру керек болды. Борис Годуновтың кезінде Сайынболат енші жерден айырылып, бір Твер иелігіне біріктірілді - тверлік Кушалино ауылында тұруға жер аударылды. 1605 жылы Годуновтың ұлы II Федорға ант бергендер де осындай міндеттеме қабылдады. Сайынболат кедейленіп, көзі көрмей (Борис Годуновтың нұсқауымен соқыр болғаны жайлы бірнеше нұсқалар бар, Никонов шежіресі: «Дұшпанды Бористің жүрегіне салыңыз және одан (Сайынболат) ... және оған соқыр болуды бұйыр») және жоқшылықта өмір сүрді. Борис Годунов таққа отырғаннан кейін оның қарсыластары Симеонның пайдасына үгіт жүргізді, ал қорыққан Борис оны алыс қалаға айдады. Ол шіркеулер салуға және монастырьларға салымдар бойынша жинақтаған қаражатын ысырап ете бастап, Соловкиге өте бай аманаттар жіберді.

I жалған Дмитрий Симеонды жиырма жыл бұрын қайын атасы Ион ақсақал күндерін аяқтаған Кирилло-Белозерский монастырында (1606) ақсақал Стефан атымен монах ретінде қызметке жіберді. Сол жылы Василий Шуйский оны Соловкиге жер аударуды бұйырды. Осы уақыт бойы оны Кирилло-Белозерский монастырына қайтару туралы өтінішпен астанаға хаттар жіберді. 1612 жылы оны Кирилловқа, Михаил Федорович Романовтың тәж кию жорасыннан кейін - Мәскеуге қайтарды. Ол 1616 жылы 5 (15) қаңтарда көз жұмып, Симонов монастырында әйелінің жанына жерленді. Құлпытаста: «Лета 7124 году генваря в 5 день преставился раб Божий царь Симеон Бекбулатович во иноцех схимник Стефан» деген жазу болды. Қазір монастыр орнында ЗИЛ мәдениет сарайы орналасқан, қабір жоғалған.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Лилеев Н. Ф. Сайынболат Бекболатұлы, Қасым ханы, барша Ресейдің ұлы кінәзі, ақырында Твердің ұлы кінәзі. 1567—1616 ж. Твер, 1891. Б. 20-21.
  2. Лилеев Н. Ф. Сайынболат Бекболатұлы, Қасым ханы, барша Ресейдің ұлы кінәзі, ақырында Твердің ұлы кінәзі…, Б. 116—117.
  3. Соловьёв С.[[]] М. Ежелгі заманнан бергі Ресей тарихы, 6-том, 4-тарау
  4. Лихачев Д. С., Лурье Я. С. Иван Грозныйдың жолдауы. historic.ru. Тексерілді, 7 маусым 2017.
  5. Джайлс Флетчер. Ресей мемлекеті туралы М.: Междунар. отношения, 1991. — (Россия в мемуарах дипломатов)
  6. Р. Г. Скрынников Иван Грозный, «Наука», 1975, М.
  7. Donald Ostrowski Simeon Bekbulatovich’s Remarkable Career as Tatar Khan, Grand Prince of Rus', and Monastic Elder // Russian History. — Vol. 39 (2012). — No. 3. — PP. 293—295.
  8. Janet Martin Simeon Bekbulatovich and Steppe Politics: Some Thoughts on Donald Ostrowski’s Interpretation of the Tsar’s Remarkable Career // Russian History. — Vol. 39 (2012). — No. 3. — PP. 331—338.
  9. Charles J. Halperin Simeon Bekbulatovich and Mongol Influence on Ivan IV’s Muscovy // Russian History. — Vol. 39 (2012). — No. 3. — PP. 306—330.