Түлкі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Кәдімгі түлкі
Қазбалық ауқымы: Mid-Плейстоцен–Recent
V. v. crucigera Іле Алатауда
Амандық күйі
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Жануарлар
Жамағаты: Хордалылар
Табы: Сүтқоректілер
Сабы: Жыртқыштар
Тұқымдасы: Ит тектестер
Тайпасы: Түлкі
Тегі: Түлкілер
Түрі: Кәдімгі түлкі
Екі-есімді атауы
Vulpes vulpes
(Линней, 1758)
Ареал Қою қызғылт сары - байырғы, ақшыл қызғылт сары - жерсінген.
Ареал
Қою қызғылт сары - байырғы, ақшыл қызғылт сары - жерсінген.
Түршелері

45

Синонимдері

Vulpes fulva, Vulpes fulvus

Кәдімгі түлкі әлде жирен түлкі (лат. Vulpes vulpes) – жыртқыштар отрядының иттер тұқымдасына жататын аң.

Таралуы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Кәдімгі түлкі Еуропаның барлық территориясында,Солтүстік Африкада,Азияның көптеген аумағында және Солтүстік Америкада кездеседі. Кәдімгі түлкі Аустралияда акклиматизациядан өтіп,содан бастап сол материкте кең таралған.

Сыртқы түрі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Түсі жирен, сұрғылт сары. Құлағының сырты қара не қара қоңыр, құйрығы ұзын (ұзындығы 60 см-дей), қысқа сирақты. Жүні тығыз әрі жұмсақ. Реңі жыл маусымына қарай өзгеріп отырады (түлейді): жоны мен бүйірі көбінесе сарғыш жирен, бауыры мен құйрығының ұшы ақшыл тартады.[1] Тұрқы 70 – 77 см, салмағы 6,5 – 6,8 кг. Селдір орманды ашық жерлерді, өзен-көл жағалауларын, аңыз, тау баурайларын мекендейді. Күндіз інінде жатып, түнге қарай қорегін іздейді. Әдетте ұсақ жәндіктермен, көбінесе тышқандармен қоректенеді, қорегінің құрамында 300-ден астам жәндік пен ондаған өсімдік түрлері болады. Моногамды. Қаңтар – ақпан айларында ұйығып, 49 – 58 күннен кейін 4 – 6 (кейде 15) күшік туады.

Шаруашылық маңызы мен зияны[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Терісі бағалы аң, әсіресе, қарабурыл Түлкінің терісі жоғары бағаланады. Кеміргіштерді жеп, ауылы шаруашылығына пайда келтіреді. Құс шаруашылығына зиян келтіреді, құтыру ауруының вирусын таратады.

Мінез-құлықтары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Негізінен, түлкілер – түнгі жануарлар, яғни олар күндізге қарағанда түнде белсендірек болады. Олардың көру, иіс сезу және есту мүшелері өте жақсы дамыған. Түлкілер тамақ талғамайтын жануарларға жатады. Олар қояндар,тышқандар,құстар және жәндіктер секілді ұсақ жануарларды аулайды. Олар аңға жалғыз шығады, өздерінің құрбандарын аса қулықпен және төзіммен байқатпай аңду арқылы алады. Көптеген түлкілердің қорегі олардың өмір сүрген орталарына байланысты әр түрлі болып келеді. Кейбір түлкілер жемістерді, көкөністерді, балықты және жұмыртқаны да жей береді.

Көбеюі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Әдетте түлкілер қыс кезінде шағылысып, ұрғашысы 50­-55 күнге созылатын буаздық кезеңінен соң 2­-ден 20­ға дейін күшіктерін дүниеге әкеледі. Ата-­анасы күшіктеріне жаз бойы қарап, олар күзде өз тамақтарын тауып жейтін халге жеткенше асырайды.

Індері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Әдетте, түлкілер інде түнемейді. Олар құйрықтарына оранып алып ашық аспан астында ұйықтағанды ұнатады. Америкалық түлкілер ғана інде өмір сүргені болмаса, басқа түрлерінің көбі өмірге ұрпақ әкелер кезде ғана індерде өмір сүреді.


  1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – Павлодар: 2007 - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3