Ой тұжырымы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Тұжырым бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Ой тұжырымы – берілген бір немесе бірнеше өзара байланысты пайымдардан жаңа пайым қорытып шығаратын ойлау формасы.[1]

Алғышарттары[өңдеу]

Ой тұжырымының алғышарттары деп аталатын қорытуға негіз болатын пайымдардан және тұжырым деп аталатын алғышарттардан логикалық жолмен шығарылатын жаңа пайымнан тұрады. Алғышарттардан тұжырымға логикалық түрде өтуді қорыту дейді. Ой тұжырымы – бұрыннан бар білімдерден жаңа білімдерді қорытып шығарудың логикалық формасы. Мұндай білімдер қорытынды білімдер делінеді. ‘’Силлогизм’’ деп аталатын ең қарапайым ой тұжырымы екі алғышарттан және тұжырымнан құралады. Алғышарттары екіден көп күрделі. Ой тұжырымын силлогизмдер тізбегіне бөліп қарастыруға болады. Алғышарттардан тұжырымға логикалық өту олардың арасындағы мазмұны бойынша байланысты қажет етеді. Ондай байланысы жоқ пайымдардан ой қорыту мүмкін емес.

Пайымдау барысы[өңдеу]

Пайымдау барысында жаңа ақиқат білім алу үшін екі шарт орындалуы тиіс:

  1. алғышарттардың ақиқат болуы;
  2. қорыту ережелерінің қатаң сақталуы.

Сонда ғана ой тұжырымы ақиқат тұжырым береді және логикалық жағынан дұрыс құрылған болады. Қорыту ережелерінің қатаңдығына орай ой тұжырымын демонстративті (қажетті) және демонстративті емес (шындыққа ұқсас) болып екіге бөлінеді. Демонстративті ой тұжырымы тұжырым алғышарттардан қорытылып шығатын, демонстративті емес ой тұжырымы тұжырымның алғышарттардан қорытылып шығуы ықтимал сипат алады. Ой тұжырымы ой қозғалысының бағытына орай үшке бөлінеді: индуктивтік (жекеден жалпыға қарай), дедуктивтік (жалпыдан жекеге қарай) және аналогия бойынша (жекеден жекеге қарай). Берілген бір пайымды түрлендірудің арқасында іске асатын ой тұжырымы тікелей ой тұжырымы деп аталады. Олардың төрт түрі бар: айналдыру, ауыстыру, предикатқа қарсы қою, логикалық квадрат бойынша ой тұжырымы. Бұлардың әрқайсысының өз логикалық қорыту ережелері бар. Бірнеше (екі және одан көп) пайымнан тұратын ой тұжырымы орағытылған деп аталады. Орағытылған ой тұжырымының ең кең тараған түріне қарапайым кесімді силлогизм жатады. Мұнда алғышарттар есебінде берілген екі кесімді пайымнан қорытылатын тұжырым да кесімді пайым болып шығады. Силлогизмнің құрамына кіретін ұғымдарды силлогизмнің терминдері деп атайды. Олар кіші, үлкен және орташа болып үшке бөлінеді. Кіші термин деп тұжырымның субъектісі болатын ұғым саналады, ал оны өзіне кіргізіп тұрған алғышарт кіші алғышарт делінеді; тұжырымның предикаты үлкен термин деп, ал оның өзінде тұтатын алғышарт үлкен алғышарт деп аталады; екі алғышартта да бар, бірақ тұжырымда жоқ ұғым орташа термин болады. Бұл терминдер ретіне қарай S (кішісі), P (үлкені) және M (орташасы) деген латын әріптерімен белгіленеді. Орташа термин шеткі екеуін байланыстырып, логикалық қорытуға жол ашады, ол болмаса қорыту да мүмкін емес. Қарапайым кесімді силлогизмнің өз логикалық (жалпы және айрықша) ережелері бар. Орташа терминнің алғышарттарда алатын орнына байланысты силлогизмнің фигуралар деп аталатын төрт түрі, өз ретінде әр фигураның 16 модусы болады. Барлығы 64 модустың тек 19-ын ғана дұрыс қорытумен аяқталады, яғни логикалық ережелердің талабына сай келеді; бұлар дұрыс модустар деп аталады. Кесімді силлогизмдерден басқа күрделі ой тұжырымдары да болады. Мысалы, гипотетикалық ой тұжырымы, т.б.

Ішкі сілтемелер[өңдеу]

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]

Пайымдау

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақ энциклопедиясы 7- том