Қалмақ хандығы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Қалмақ хандығы (қалм. Хальмг хана улус ) - қалмақтардың XVII-XVIII ғғ. Мәскеу патшалығы мен Ресей империясының құрамындағы мемлекеттік бірлегтігі.

Тарихы[өңдеу]

Мемлекеттік құрылымы[өңдеу]

Қалмақтардың Еділдің бойына келуі[өңдеу]

Қалмақтар қатысқан негізгі соғыстар мен шайқастар[өңдеу]

  • 1607 ж. - Қазақ хандығына қарсы жорық
  • 1619 ж. - қалмақтардың ноғай әскерін талқандауы
  • 1620 ж. - башқұрттарға қарсы әскери жорық
  • 1635 ж. - астрахан татарларына қарсы әскери жорық
  • 1645 ж. - Кабардаға әскери жорық
  • 1658 ж. - қырым татарлары мен ноғайларға қарсы сәтті жорық
  • 1660 ж. - Том қаласын шабуылдау
  • 1661 ж. - Қырым хандығына ашылған соғыс
  • 1676 ж. - орыс-түрік соғысына қатысу
  • 1678 ж. - қалмақ казактарының Ұырым хандығының әскерін талқандауы
  • 1680 ж. - Пенза қаласына жорық
  • 1684 ж. - Аюка ханның Сайрамды жаулап алуы
  • 1696 ж. - Азов қаласын шабуылдауға қатысу
  • 1698 ж. - Ресейдің оңтүстігіндегі қырым татарларына қарсы жорық
  • 1720-1721 ж. - Солтүстік соғысқа қатысу
  • 1710 ж. - орыс-түрік соғысына қатысу
  • 1722 ж. - Ресейдің Парсы жорығына қатысу
  • 1735 ж. - орыс-түрік соғысына қатысу
  • 1735 ж. - Кубань мен Қырымға сәтті жүргізілген жорықтар
  • 1741 ж. - орыс-швед соғысына қатысу
  • 1768 ж. - орыс-түрік соғысына қатысу
  • 1812 ж. - Отан соғысына қатысу
  • 1814 ж. - Парижді басып алуға қатысу

Хандықты жою[өңдеу]

18 ғасырдың 2-жартысында Жоңғар мемлекеті жойылды, Кіші жүз бен Орта жүз Ресей бодандығына өтті, Солтүстік Кавказ халықтары, Дон, Запорожье казактары толық бағындырылды. Сөйтіп Ресейге Қалмақ хандығының әскери қызметінің қажеті болмай қалды. Сондықтан оларға патша өкіметі тарапынан қысым күшейді. 1771. Қалмақ хандығының билеушілері Қытайдағы Цинь империясы Жоңғар хандығын талқандап, халқын қырып-жойғаннан кейін Еділ қалмақтарына ата-бабаларының жері қаңырап, иесіз қалды деген лақап тарады. Осыған байланысты халықтың көшбасшылары Ұбашы хан және Церен тайшылар тайпаластарын атамекендері Жоңғарияға қайтару үшін ұлы көш жасауға үгіт жүргізді. Шапқыншылықтардан қажыған, Ресей өкіметінің қысымына шыдамаған қалмақ халқы 1771 жылы 5 қаңтарда ата-мекендері Жоңғарияға қайта көшуді бастады.

Қазақ әскерлерінің Еділден Жоңғарияға үдере көшкен Еділ қалмақтарын өкшелей қуған жорығы халық арасында «Шаңды жорық» деп аталған. Қалмақтардың негізгі бөлігін құрайтын торғауыттар Еділдің сол жағасын, яғни оның шығыс жағын; дүрбіт пен хошауыттар оң жағасын алып жатқан еді. 11 198 отбасы өзеннен өте алмай, Ресей жағында қалды. 30909 отбасы немесе шамамен 170—180 мыңдай адам қазақ жері арқылы Жоңғарияға қарай жолға шығады. Олардың қарулы күштері - 40 мың жауынгер еді. Еділ қалмақтарының көшкені туралы хабар алған Ресей үкіметі оларды күшпен кері қайтаруға тырысты. Бірақ олар қуғыншы ұйымдастырғанша, қалмақтар қазақ иеліктеріне тереңдеп еніп үлгерді. Қалмақтар бірнеше қазақ ауылдарын таптап өтіп, Жем өзенінің жағасында аз уақыт аялдады. Олардың келгенін білген Кіші жүз ханы Нұралы тез арада әскер жинап, қарсы аттанды. Жем өзенінің бойында алғашқы шайқас өтті. Ұбашы жеңіліс тапты және Нұралыға уақытша бітім туралы хат жолдады. Бірақ ол нәтижесіз болды. Қалмақ көштері Мұғалжарды айналып өтіп, одан әрі жылжыды. Көктемгі су тасуы кезінде қамыстан сал жасап, Торғайдан қиындықпен өтті. Көштің артында қалған қаза тапқан адамдардың мәйіттері, әлсіреген адамдар күн сайын көбейе берді. Қазақтар көштің жүрісін қадағалап отырды және толассыз шабуылдар ұйымдастырып, мол олжаға кенелді. Наурыз айынан бастап жаздың ортасына дейін төрт айдай уақыт бойы қалмақтар қазақ жасақтарын қиындықпен тойтарып, аялдамастан ілгері жылжыды. Маусымның аяғына қарай олар Сарыарқаны толығымен Балқашқа дейін қиялай кесіп өтіп, Мойынты өзені жағасында аялдады. Осы жерде оларды Абылай хан бастаған қазақтардың біріккен әскері қоршауға алды. Қазақ жауынгерлерінің жалпы саны елу мың болды, жекелеген жасақтарды Нұралы хан, Әділ сұлтан, Орыс сұлтан басқарды. Өлім қатерін сезген қалмақ басшылары Абылай ханға бодандыққа қабылдауды ұсынып, елші жіберді. Қалмақ елшілерінің ұсыныстарын талқылау үшін Абылай әскери кеңес шақырады. Абылай олардың ұсынысын қабыл алып, шығыстан төнген қытайлардың қаупіне қарсы қалқан ретінде пайдалануды көздеді. Бірақ тоғыз ұрпақ бойы осы жаумен соғысып келген халық өкілдері оларды біржолата жойып жіберу керек деп мәлімдеді. Кеңес созылып кетіп, үш күндік бітім жарияланды, оның соңғы күнінде тұтқындар алмасып, мәселе түпкілікті шешілетін болып белгіленді. Бірақ үшінші тәулікке қараған түнде қалмақтар аса күшті соққы жасап, қоршау шеңберін бұзып өтті. Таң алдында қазақтар жауынгерлік қатарын қайтадан тәртіпке келтірді. Қазақ жасақтары жауды күндіз-түні өкшелей қуып, әскери күшін біртіндеп жоя берді. Қалмақтар Балқаштың тұщы сулы батыс жағынан айналып, Іле өзенінің бойымен жоғары өрлеп Жоңғарияға өтуді жоспарлады. Алайда қазақтар оларды суға жеткізбей, шөл даламен басуға мәжбүр етті. Шел мен сансыз шайқастардан қалжыраған қалмақтар қырылып, тірі қалғандары тұтқынға түсумен болды. Тек ең табанды, жақсы қаруланған аз ғана тобы Қастек, Қаскелең, Кеген және Нарынқол арқылы зор қиындықпен Жоңғарияға жетті. Мойынтыдағы түнгі шайқаста қалмақтардың бір тобы бөлініп шықты. Танжу тайшы басқарған бұл топ Балқаштың солтүстік жағалауын жағалай жүрді. Біраз уақытқа дейін оларды ешкім байқамай бұл көш жағдайларын жақсартып алады. Алайда көп ұзамай қазақтар бұларды да қыспаққа алды. Бұл кезде олар Аягөз, Қаратал өзендерінен өтіп, Ілеге жеткен еді. Соған қарамастан қазақтардың шабуылынан олардың да 1/10-і ғана қашып құтылды. Олар Іленің жоғарғы жағына қарай қашып, Қытай шептеріне жеткен еді. Жайықтан Жоңғарияға дейінгі аралықты алты айда азаппен өтіп, тірі жеткен 10-15 мыңдай қалмақтар Қытайға барып, құлдық қамытын киді. Цин әкімшілігі оларды жекелеген ұсақ ауылдарға бөлшектеп, өзінің боданы деп жариялады. Қалмақтардың Еділден Жоңғарияға үдере көшуі Еділ-Жайық бойында үлкен дүрбелең туғызды. Көп ұзамай бұл маңда Е.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісі басталды. Жайықтан өте алмай Ресейде кідірген 50-60 мың адам аман қалды. Осыны пайдаланған Екатерина II 1771 жылы 19 қазанда арнайы жарлығымен Қалмақ хандығын жойды.

Қалмақ хандығының билеушілері[өңдеу]

  • Хо-Урлюк тайшы (1633-1644)
  • Шукур-Дайчин тайшы (1644-1661)
  • Мончак тайшы (1661-1672)
  • Аюка хан (1672-1724)
  • Церен-Дондук тайшы (1724-1735)
  • Дондук-Омбо тайшы (1735-1741)
  • Дондук-Даши тайшы (1741-1761)
  • Убаши тайшы (1761-1771)

Қалмақ хандығы туралы әдебиеттер[өңдеу]

1664 жылы жазда Ресей сюзерен ретінде оны ресми түрде өз вассалы санатына алды. Қалмақ хандығының негізін Дайшын тайшы мен оның мирасқоры Моншақ (Пунчук) қалаған. 1650-64 жылы қалмақтар Қырым татарларына, қабардалықтарға, Дон, Запорожье казактарына, қазақтарға, башқұрттарға шабуыл жасап, Ресей мемлекетінің Оңтүстік - шығыс шекарасын қорғады. Осы қызметі үшін орыс патшасы олардың қоныстарын кеңейтіп, Дон бойындағы кеңістікті қосып берді. Ресей қалаларымен еркін сауда жасау мүмкіндігін берді әрі тайпа көсемдері мен билеушілерге жалақы тағайындап, әртүрлі сый-сияпаттар жасап тұрды. Патша тарапынан Моншаққа мемлекеттік биліктің ерекшелік белгілері (шоқпар, ту,) мен қалмақ халқының билеушісі деген атақ берілді. Сөйтіп Ресей үкіметі ресми актілер арқылы қалмақ хандығының вассалдық құрылымын заңдастырды. Қалмақ хандығының гүлденуі, өркендеуі Аюке ханның (1669-1724) билігі кезеңіне сай келеді. Ресейге сіңірген ерекше еңбегі үшін Петр I оның билігіне араласпай, ол сырт көзге тәуелсіз билеушіге айналды. Аюке өлгеннен кейін орыс патшалары хандарды өздері тағайындады. Қазақтар жоңғарлардан ажырату үшін Қалмақ хандығының адамдарын «құба қалмақ» деп атады. Екі ел арасында, әсіресе 18 ғасырдың 1 - жартысында, көші-қон аймақтары үшін жиі-жиі әскери қақтығыстар болып тұрды. Бұл соғыстарда қалмақтар үнемі Ресейге сүйеніп, одан қару-жарақ (мылтық, зеңбірек, оқ-дәрі, т.б.), тіпті әскери көмек те алып тұрды. Көптеген зерттеушілер 1731 жылы Әбілқайыр ханды Ресей бодандығына өтуге мәжбүр еткен себептердің бірі батыстан төнген осы «құба қалмақтар қаупі» деген пікір айтады.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х