Қалмақтар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Хальмг, хальмгуд
Бүкіл халықтың саны
183 372 (2010ж. санақ бойынша)
Ең көп таралған аймақтар
Ресей Федерациясы
Қалмақ Республикасы 162740 (2010 ж.)
Астрахан облысы 6624 (2010 ж.)
Мәскеу 3996 (2010 ж.)
Волгоград облысы 1576 (2010 ж.)
Ростов облысы 878 (2010 ж.)
Түмен облысы 840 (2010 ж.)
Мәскеу облысы 804 (2010 ж.)
Санкт-Петербург 1283 2(010 ж.)
Тілі

орыс, қалмақ

Діні

буддизм (гелуг мектебі)

Этникалық топтары

торғауыттар, хошоуыттар, дербеттер, бузавтар

Қалмақтар (өзд. атауы – хальмг, хальмгуд) – ойрат тобына жататын моңғолтілдес халық. Ресей Федерациясы құрамындағы Қалмақ Республикасының (Хальмг Тангч) жергілікті халқы. Негізінен орыс тілінде сөйлейді. Қалмақ тілін сирек қолданады. Қалмақтар XVI ғасырдың аяғында XVII ғасырдың басында Орталық Азиядан қоныс аударған ойрат тайпаларының ұрпақтары.[1]

2002 жылғы Жалпыресейлік санақтың қорытындысы бойынша Ресейде 183 372 қалмақ тіркелген. Шетелдегі диаспоралары, негізінен, АҚШ-та және Батыс Еуропада тұрады. Қалмақтар арасындағы негізгі дін - буддизмнің Гелуг мектебі. Буддизмнен басқа қалмақтар арасында православие және ислам дінін ұстанатындар бар.

Атауы[өңдеу]

Тарихы[өңдеу]

Орыс мемлекетінің құрамында[өңдеу]

XVI ғ. аяғы мен XVIII ғ. басында Жоңғарияда тұратын батыс моңғолдардың тайпалары бөлініп кетті; бір бөлігі Кукунор өзеніне қарай, екіншісі көшпей, Жоңғар хандығының негізін қалап, ал үшіншісі - батысқа, Орыс патшалығының жерлеріне қарай қоныс аударып. Қалмақтар бастапқы кезде қазіргі Шығыс Қазақстан жерінен бастап, кейін Еділдің төменгі ағысы мен Каспиге қарай көшкен. Қалмақ тайпаларының алып жатқан ең үлкен аумағы мынадай еді; оңтүстігінде - Терекке, солтүстігінде - Самара өзеніне, батыста - Донға, шығысында - Жайық өзеніне дейін (кейінгі ареалы біраз тарылып, қазіргі Қалмақ Республикасы алып жатқан жерлерге сәйкес келеді).

КСРО құрамында[өңдеу]

1920-1941 жылдар[өңдеу]

1920 жылдың басында большевиктер "қалмақ халқының дала облыстарын" басып алды. 1920 жылдың 4 қарашасында РКФСР ХКК мен ВЦИК қаулысына сәйкес Қалмақ автономиялы облысы (Еңбекші қалмақ халқының автономиялы облысы) (1928 жылға дейін орталығы Астрахан, ал 1928 жылдан бастап Элиста қаласы) құрылды. Автономиялы облыс 1928-1934 жылдары Нижнеповолжск өлкесінің, ал 1934 жылдан бастап Сталинград өлкесінің құрамында болды. 1922-1925 жылдары автономиялы облысқа Донның бойындағы қалмақтар көшірілді.[2]

1935 жылдың 20 қазанында Қалмақ автономиялы облысы Сталинград өлкесінің құрамынан шығарылып, Қалмақ Автономиялы Кеңес Социалисттік Республикасы құрылды.

Қалмақтардың депортациясы[өңдеу]

1942 жылы неміс әскері Қалмақ АКСР-ның бір бөлігін басып алды. Қалмақ халқының бір бөлігі гитлерлік Германияның жағына өтіп кетті. Қалмақтардың басым бөлігі Қызыл Армияның қатарында қалды.

1943 жылы Қалмақ АКСР-ы азат етілгенімен, Қалмақ АКСР-ның билік органдары қайта қалпына келтірілген жоқ. 1943 жылдың желтоқсанында Қалмақ АКСР-ы таратылып, оның аумағы көршілес Астрахан облысының құрамына енді. Қалмақтардың басым бөлігі Сібір, Орталық Азия, Қазақстан, Алтай аймақтарына жер аударылды.

XX ғасырдың екінші жартысы мен XXI ғасырдың басы[өңдеу]

1957 жылы Ставрополье өлкесінің құрамындағы Қалмақ АО қалпына келтірілді.

1990 жылы Қалмақ АКСР Жоғарғы Кеңесі ЗКФСР құрамындағы Калмақ КСР-ның егемендігі туралы Декларацияны қабылдады.

1992 жылдан бастап Қалмақ КСР Қалмақия Республикасы-Хальмг Тангч деп атала бастады.

1994 жылдың 5 сәуірінде Қалмақия Республикасының Конституциясы қабылданды.

Құрамы, қоныстануы, жалпы саны[өңдеу]

Этникалық топтары[өңдеу]

Қалмақтар торғауыт, дербет, хошоуыт, хойт, элет, бузав сияқты тайпалардан құралған.[3] Дербет тайпасы алған рет 1240 ж. "Моңғолдардың құпия шежіресінде" кездеседі. Бузав тайпасы XVIII ғғ. казак әскерлернің құрамында қызмет еткен Донның бойындағы қалмақтардан пайда болған. Қазіргі Қырғыз Республикасында тұратын сарт-қалмақтар - элет тайпасының өкілдері.[4] XVII - XX ғ. ортасына дейін қалмақтардың тайпалары жеке-дара ұлыстарға бөлініп өмір сүрген. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап қалмақтардың отырықшылық өмірге бейімделуі ұлыстардың әкімшілік-аумақтық бірлікке айналуына алып келді.[5]

Қазіргі уақытта қалмақтардың ру мен тайпаларға бөлінуі тұрмыста, саяси өмірде де байқалады. Бұл құбылыс ресейлік және Ресейден көшіп кеткен қалмақтарға да тән. Заманауи әдебиетте "улусизм" (рушылдық) терминін кездестіруге болады.[6][7]

Қалмақ этносының бір бөлігі башқұрттардың, қазақтардың, қырғыздардың, өзбектердің, түркмендердің, хакастардың, тарбағатай қырғыздарының құрамына енді. Қазақтардың құрамындағы төлеңгіттердің шыққан тегі - қалмақтар.

Ресей империясы[өңдеу]

XVII ғ. орыс бодандығын қабылдау алдында қалмақтардың саны, шамамен, 270 мыңдай болған.[8] Негізінен Еділдің төменгі ағысын мекендеген. Ресей жеріндегі қалмақтардың саны Шығыс Сібір мен Орталық Азиядан қоныс аударған тайпалардың есебінен өсіп отырды. Алайда 1771 жылы шамамен 17-180 мың адам[9] патша үкіметінің тарапынан қысымның артуы Жоңғарияға көшуге мәжбүр болды.

Ресей империясының соңғы онжылдығында қалмақ тайпалары 8 ұлыстың (Кіші Дербет, Маныч, Икицохур, Багацохур, Харахус, Эркетен, Хошоуыт, Яндык) құрамында бытыраңқы қоныстандырылып өмір сүрген. Ұлыстардың алып жатқан аумағы "қалмақ даласы" деген атаумен белгілі. Қалмақтардың Орынбор (шамамен 1000), Астрахан (шамамен 900) және Орал (шамамен 700) казак әскерлерінің құрамындағы қызметі тұралы белгілі.

Кеңес Одағы[өңдеу]

1950 жж. дейін қалмақтардың саны тұрақсыз болды. Дәл осы уақытта халық саны азаюының 3 кезеңі бақыланған. Қалмақтардың күрт кемуіне 1918-1920 жж. Ресейде болған азамат соғысы мен 1921-1924 жж. болған аштық қатты әсер етті. Егер 1897 жылғы санақ бойынша Ресей империясының құрамында 190,6 мың қалмақ болса, 1926 жылғы санаққа сәйкес бар болғаны 129,3 қалмақ қалды. 1918 бен 1924 жж. аралығынжа кем дегенде 70 мың адам қайтыс болды.[10]

1926 жылғы
санақ
[11]
1939 жылғы
санақ
[12]
1959 жылғы
санақ года
[13]
1970 жылғы
санақ
[14]
1979 жылғы
санақ
[15]
1989 жылғы
санақ
[16]
КСРО 129 321
сарт-қалмақтарсыз[17] (2 793)
134 402
(сарт-қалмақтармен қоса)
106 066
(сарт-қалмақтармен қоса)
137 194
(сарт-қалмақтармен қоса)
146 631
(сарт-қалмақтармен қоса)
173 821
(сарт-қалмақтармен қоса)
Кеңес республикаларында
РКФСР
(Қалмақ АО / Қалмақ АКСР-мен қоса)
129 200
107 026
129 809
107 315
100 603
64 882
131 318
110 264
140 103
122 167
165 821
146 316
Украин КСР 92 791 321 456 508 635
Белорусь КСР 1 96 70 34 48 102
Молдава КСР  —  — 7 38 27 41
Казақ КСР  — 564 1 861 878 973 1 127
Қырғыз КСР  — 2 965 2 443 3 887 4 437 5 050
Тәжік КСР  — 35 217 123 114 120
Түркмен КСР 2 25 31 29 44 103
Өзбек КСР 18 72 371 239 221 517
Закавказье КФСР 8  —  —  —  —
Әзірбайжан КСР  — 21 45 73 43 46
Армян КСР  — 4 27 13 15 39
Грузин КСР  — 20 43 47 11 103
Латвия КСР  —  — 11 24 22 43
Литва КСР  —  — 7 26 51 46
Эстония КСР  —  — 9 9 14 28

Қырғызстан[өңдеу]

Қырғызстанда қалмақтардың айрықша субэтносы - сарт-қалмақтар мекендейді. Халық санағы бойынша Қырғызстандағы сарт-қалмақтардың саны:

  • 1989 - 5050 адам;
  • 1999 - 5824 адам;
  • 2009 - 4188 адам.

2009 жылғы Ыстықкөл облысындағы сарт-қалмақтардың үлесі:

  • Қаракөл қаласы - 679 адам немесе халықтың 1,0% үлесі;
  • Ақ-Су ауданы - 2805 адам немесе халықтың 4,4% үлесі;
  • Түп ауданы - 171 адам немесе халықтың 0,3% үлесі.[18]

АҚШ және Еуропа[өңдеу]

XX ғасырда қалмақтардың бір бөлігі Ресей мен КСРО-дан көшіп кетті. Олардың ең ірі диаспоралары АҚШ (2 мыңға жуық) пен Францияда (шамамен 1 мың) қоныстанған. АҚШ-тағы қалмақтар Нью-Джерси (Хауэлл, Нью-Брансуик қалалары) және Пенсильвания (Филадельфия қаласы) штаттарында тұрады. Хауэлл қаласы қалмақтардың АҚШ-тағы бейресми астанасы ретінде саналады. Қалада қалмақ көшесін ("Kalmuk road") кездестіруге болады. Жаңа қалмақ эмигранттары Нью-Йорк, Калифорния, Флорида, Вашингтон бағыттарын таңдауда.

Генетикалық қоры[өңдеу]

Популяциялық генетиканың мәліметтері бойынша қалмақтар арасындағы Y-хромосомды гаплотоптың таралуы төмендегідей:

  • C3c1-M77 (C2b1a2a) — 38,7 %
  • C3d-M407 немесе C2c1a1a1 (10,8 %)
  • N1c-Tat немесе N1a1 (10,1 %)
  • R2a-M214 (7,7 %)
  • O3-M312 (6,8 %)
  • C3*-M217 немесе C2 (6,6 %)
  • O2-P31 немесе O1b (5,2 %)
  • R1a1a-M17 (3,3 %)
  • J2a-P37.2 (1,6 %)
  • N1b-P43 немесе N1a2b (1,4 %)
  • D-M174 (1,2 %)
  • Q1a1a-M120 (0,9 %)

Тілі мен жазуы[өңдеу]


Негізгі мақала:Тодо бичиг

Мәдениеті[өңдеу]

Күнтізбесі[өңдеу]

Қалмақ күнтізбесіндегі маусымдар Ай атауы мен оған сәйкес келетін жануар атауы Григориан күнтізбесіне сәйкес мезгіл
Көктем
«лу» (айдаһар)
Ақпан
Қыс — Көктем
«моhа» (жылан)
Наурыз
«мөрн» (жылқы)
Сәуір
Жаз
«хөн» (ешкі)
Мамыр
Көктем — Жаз
«мөчн» (маймыл)
Маусым
«така» (тауық)
Шілде
Күз
«ноха» (ит)
Тамыз
Жаз — Күз
«hаха» (шошқа)
Қыркүйек
«хулhн» (тышқан)
Қазан
Қыс
«үкр» (сиыр)
Қараша
Күз — Қыс
«бар» (жолбарыс)
Желтоқсан
«туула» (қоян)
Қаңтар

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Калмыки // Большая советская энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Советская энциклопедия, 1973.
  2. Шеин О. В. Глава 1 // Неизвестный фронт Великой Отечественной. Кровавая баня в калмыцких степях. — М.: Яуза:Эксмо, 2009. — 288 с. — ISBN 978-5-699-33176-5.
  3. Подробнее о калмыцких субэтносах см: Хойт С. К. Последние данные по локализации и численности ойрат // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. С. 136—157.
  4. Нанзатов Б.З., Содномпилова М.М. Сарт-калмаки в современном Кыргызстане // Культурное наследие народов Центральной Азии. Вып. 3: сб. ст. — 2012. — С. 28—49
  5. Эрдниев У. Э. Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1985. — 282 с.
  6. Жуковская Н. Л. Калмыки // Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. Редкол.: О. Ю. Артемова, С. А. Арутюнов, А. Н. Кожановский, В. М. Макаревич (зам. гл. ред.), В. А. Попов, П. И. Пучков (зам. гл. ред.), Г. Ю. Ситнянский. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — 928 с. — ISBN 5-85270-155-6.
  7. Четырова Л. Б. Калмыцкая одиссея в XX веке. «Саха Диаспора» (7 мая 2007)
  8. Жуковская Н. Л. Калмыки // Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. Редкол.: О. Ю. Артемова, С. А. Арутюнов, А. Н. Кожановский, В. М. Макаревич (зам. гл. ред.), В. А. Попов, П. И. Пучков (зам. гл. ред.), Г. Ю. Ситнянский. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — 928 с. — ISBN 5-85270-155-6.
  9. Калмыки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  10. Бадмаева Е. Н. Борьба с массовым голодом и его последствиями в Калмыкии 1921—1924 гг. Автореф… дисс. канд. ист. наук. Элиста., 2001
  11. Демоскоп Weekly. по источнику: Үлгі қатесі: қара {{Кітап}}
  12. Демоскоп Weekly. по источнику: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед. хр. 966—1001 (Разработочная таблица ф. 15А. Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам).
  13. Демоскоп Weekly. по источнику: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед. хр. 1566а −1566д (Таблица 3,4 Распределение населения по национальности и родному языку).
  14. Демоскоп Weekly. по источнику: РГАЭ РФ, фонд 1562, опись 336, ед. хр.3998-4185 (Таблица 7с. Распределение населения по национальности, родному и второму языку.)
  15. Демоскоп Weekly. по источнику: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед. хр. 6174-6238 (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку).
  16. Демоскоп Weekly. по источнику: Рабочий архив Госкомстата России. (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку).
  17. Сарт-калмаки (сарт-калмыки) в переписи 1926 года учитывались отдельно, а в последующих переписях считались уже совместно с калмыками. В 1959 году, согласно словарю национальностей, сарт-калмыки выделялись как отдельный народ, но при публикации переписи были отнесены к калмыкам.
  18. Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Географические характеристики распределения населения наиболее многочисленных национальностей по территории.