Түрікмендер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Түрікмендер
Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (215).jpg
Gorskii 20005u.jpgTeke Horse Regiment.jpeg
Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (200).jpgTraditional dressed bride and groom with Alabay dog.jpg
Жоғарыдан төменге, солдан оңға қарай: Ұлттық киімдегі түрікмендер Тәуелсіздік шеруінде, түрікмендер-текелілер, Теке атты полкінің түрікмендері, Түрікменстан тәуелсіздік күніндегі түркімен атбегі, ұлттық киімдегі түрікмендер
Бүкіл халықтың саны
шамамен 8 млн адам
Ең көп таралған аймақтар
 Түрікменстан 4 248 000
 Иран 1 328 585
 Ауғанстан 932 000
 Өзбекстан 192 000
 Пәкістан 60 000
 Ресей 36 885 (2010)
 Тәжікстан 15 171 (2010)
 АҚШ 5000~
 Украина 3709 (2001)
 Беларусь 2685 (2009)
 Қазақстан 2234 (2009)
 Қырғызстан 2037 (2012)
Тілі

түрікмен

Діні

ислам суннит бағыты

Түрікмендер (түрікм. Türkmenler) - Түрікменстанның негізгі халқын құрайтын, сонымен қатар Өзбекстан, Ресей, Иран, Ирак, Ауғанстан, Тәжікстан, Сирия мен Пәкістан аумағында тұратын ежелгі оғыз тектес халықтар. Ежелгі уақытта түрікмендер өздерін оңыздар деп атады, ал орта ғасырларда олар өздерін түрікмендер деп атай бастады.

Селжүктер, Хорезмшаһтар-аныштегіндер, Осман әулеттері, Қарақоюнлылар, Аққоюнлылар және Афшарлар тиісінше Қынық, Бекділі, Қайы, Иуа, Баяндыр және Афшар түрікмен тайпаларынан тарайды деп есептеледі.

Олар түркі тілдерінің оғыз кіші тобының түрікмен тілінде сөйлейді. Дін дәстүрлі түрде сунниттік мұсылман. Жалпы саны әлемде 12 миллионнан астам адам.

Жалпы саны 6,0 млн. (2002) адам. Оның 60%-ы Түрікменстанда, қалғандары Ауғанстанда (800 мың), Иранда (900 мың), Түркияда (100 мың) тұрады. Өзбекстанда, Тәжікстанда, Ресей Федерациясында, Сирияда, Иорданияда, т.б. елдерде де Түрікмендер диаспорасы бар. Түрікмен тілінде сөйлейді, ислам дінінің сүннит тармағын ұстанады. Зерттеушілер Түрікмендер-ді моңғолдық элементі бар еур. нәсілдің Жерорта т. антроп. тобына жатқызады. Түрікмендер халқының қалыптасу тарихы 15 ғ-ға дейін созылып, қатар өмір сүрген теке, иомуд, гоклен, сарық, салар, эрсары, човдур, нохурли, емрели, алили, қарадашлы, ата деген этн. топтар мен тайпалар бертін келе бірыңғай түрікмен халқы болып бірікті. 20 ғ-ға дейін Түрікмендер-де овган, арап, гуллар, гурд, гурама, тат, кыпчак, аймаклар, гирей, газен, галмыктар, гарамугол аталатын тайпалар мен руларға бөлінді. Кейін келе руға бөліну өз әсерін жоғалтып алды.
Түрікмендер-дер ерте заманнан бері суармалы егіншілікпен, мал ш-мен қатар айналысты. Сондықтан халықтың басым көпшілігі жартылай көшпелі тұрмыс кешті. Көшпелі малшыларды “чарва”, отырықшы дихандарды “чомурлар” деп атады. Теңіз жағалауындағылар ерте кезден-ақ балық аулап, әзірлеуді кәсіп еткен. Аңшылық – Түрікмендер-дің көнеден жеткен кәсібі. Құс, түлкі, киік, тауешкі, қоян, т.б. аңдарды мылтықпен, тор, қақпан құрып, тазы жүгіртіп, ителгі, бүркіт секілді қыран құстарды салып аулау дәстүрі бар. Түрікмендер жылдың көп мезгілінде сүт тағамдарынан қатық, сүзбе, айранды қорек етеді. Қой мен ешкі, сиыр сүтін, түйенің шұбатын пайдаланады. Нан тағамына бауырсақ, қаттама, шелпек жатады. Ыс-тық тағамы – ет қосқан сорпа, қуырдақ (говурма), палау, кеспе көже, тұшпара. Көне дәуірден-ақ қолөнері дамыған. Ерте заманнан кілем тоқу өнері ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Түрікмен кілемі жоғары сапасымен әлемге әйгілі. Кесте тігу, киіз, текемет басу өнері дамыған. Халық көп салалы шаруашылықпен айналысқандықтан, мекен-жайдың түр-түрі кездеседі. Киіз үйді “ғара өй” дейді. Оның кішірегі ороча, гөтдикме деп аталады. Ауқатты тұрғындар бірнеше отбасына арналған биік қорғанды ховли аталатын үй тұрғызған. Олар тұрмысқа қажет диірмен (харазхана), май айдайтын мекен-жай (жұбазхана), мейманхана (мехманхана) салды. Ұлттық спорт пен ойын түрлерінен ат жарысы, жарыс, байрақ аталатын ат жарысы, сондай-ақ мергендікке баулитын нысана көздеу, ату, ұлттық спорт түрлері, балуандар күресі кең тараған. Түрікмендер-де ерте кезден шахмат, берижи, бадақ салмақ тәрізді есептеу, есте сақтау, ептілік, есту, түйсіну қабілетін арттыратын ойын түрлері бар.

Сілтемелер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Тағы қараңыз[өңдеу | қайнарын өңдеу]