Арабтар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Арабтар
العرب al-ʿarab
Arab infobox.jpg
Филипп АрабИоанн ДамаскинӘбу Жүсіп Әл-КиндиАль-Ханса
Фейсал IАбдель Насер ГамальАсмаханМая Зиаде
Бүкіл халықтың саны

шамамен 300 млн[1]

Ең көп таралған аймақтар
Үлгі:Country data Arab League

280,000,000

 France

3,000,000[2]

 Argentina

1,300,000–3,300,000[3][4]

 United States

2,466,874[5]

 Iran

700,000 – 2,000,000[6]

 Israel

1,500,000

 Mexico

1,100,000[7]

 Spain

800,000[8]

 Turkey

500,000[9]

 Brazil

164,000[10]

Тілдері

Арабша, Қазіргі заманғы оңтүстік араб тілі,[11][12] Араб тілінің диалекттері

Діні

Басым көпшілігі Ислам дінінде; азшылық ұстанатын діндер ішіндегі ең үлкені: Христиан діні; өзге де діндер

Этникалық топтары

Еврейлер, өзге де Афро-Азиялық топтар

Арабтар (әл-араб) — Солтүстік Африка мен Батыс Азиядағы араб елдері халықтарының үлкен тобы. Бахрейнде, Иорданияда, Иракта, Йемен Республикасында, Катарда, Кувейтте, Ливанда, Біріккен Араб Әмірліктерінде, Оманда, Сауд Арабиясында, Солтүстік Сахарада (маврлар), Египетте, Ливияда, Мавританияда, Мароккода, Суданда, Тунисте, Израильде, Палестинада, Түркияда, Иранда, Ауғанстанда, Индонезияда т.б. елдерде тұрады. Араб диаспорасы Батыс Еуропада, Батыс және Оңт. Африкада т.б. елдерде де бар. Жалпы саны 199 млн. адам (1992). Араб тілінде сөйлейді. Араб жазуын қолданады.

Тілі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Араб тілі- тілдердің семит-хамит шоғырындағы семит бұтағынан таралатын тіл. Араб тілі семит бұтағының оңтүстік тармағына тиеді.

Діні[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Діні — мұсылман-сунниттер. Ислам дінінің шейіт, друз, нусайрит, ибадит ағымдарын тұтынатындар, христиан-коптар, православие дінін ұстанатындар да бар. Ислам ережелері бойынша арақ-шарап, шошқа еті — харам. Ораза ұстау — парыз.

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Алғашқы араб мемлекеттері — Пальмира (Тадмор), Набатц, Лихьян, Гассан, Лахм, Кинда араб тайпаларын бір этносқа біріктіре алмады. Бірігу ислам дінінің пайда болуымен, Араб халифатының құрылуымен аяқталады. 7 ғ-дың 1-ширегінде Арабтардың көп елді бағындыруына орай “араб” этнонимі тұтас бір халықтың атына айналды. 19 ғ-да Осман империясының ыдырауы, 20 ғ-дағы Еуропа отаршылығына қарсы ұлт-азаттық қозғалыс — Арабтардың азат болуына және ұлт болып қалыптасуына тікелей әсер етті.

Кәсібі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Шаруалары (феллахтар) егіншілікпен, көшпелі мал шаруашылығымен, бау-бақша өсірумен айналысады. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2 ғ-да түйені қолға үйретіп, көшпелі түйе өсірумен шұғылданған. Арабия түбегінің автохтон тұрғындары — бәдеуилер. Көшпелі, жартылай көшпелі Арабтардың дәстүрлі баспанасы — ешкі терісі немесе кенептен істелген төрт бұрышты шатыр, отырықшылары каркасты-бағаналы үйлерде тұрған. Шаруалар бір қабатты үй сыртын дуалмен қоршап тастайды. Тұрған жеріне қарай сазбалшықтан, тастан қаланған үйлер, шетеннен тоқылған күркелер де кездеседі. Арабтардың күмбезді діни және қалалық сурет өнері (Дамаск, Бағдат, Каир, Кордова, Иерусалим т.б.) әлемдік өркениет тарихында соны сипатымен ерекшеленеді.

Арабтардың дәстүрлі киімдері (ерлер)
Арабтардың дәстүрлі киімдері (әйелдер)

Мәдениеті[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ұлттық киімдері — кең белдемшелер (фута), басқа орайтын шалмалар, жеңсіз желбегейлер, ұзын көйлектер. Әйелдер жүзік, алқа, білезіктер, мұрын сырға, әшекей салпыншақтар тағады. Бәдәуи әйелдерінде беттерін, алақандарын, табандарын бояп сурет-тыртықтар салу ырымы кездеседі. Әйелдері жүздерін бүркеп жүреді.
Бәдәуилердің ұлттық тағамы — түйе сүті, бидай, арпа, тары, жүгері наны, құрма. Отырықшылар әр түрлі ботқаларды, ешкі сүтін, қой ірімшігін, жеміс-жидек, көкөністерді мол пайдаланған.
Арабтардың фольклоры, классикалық поэзиясы мен музыкасы жақсы дамыған. Басты саз аспаптары: бубен, барабан, лютня, бір ішекті ыспалы ребаб. Мұнай кеніштерінің игерілуі, өнеркәсіптің дамуы, көшпелілердің отырықшылануы, қала тұрғындарының күрт өсуі Арабтар тұрмысын сәулеттендірді.[13]

Қазақстандағы арабтар[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Арабтар Қазақстанға өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы арабтардың саны 717 адам (2013).[14]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Margaret Kleffner Nydell Understanding Arabs: a guide for modern times, Intercultural Press, 2006, ISBN 1-931930-25-2
  2. France. Worldstatesmen.org. Retrieved on 2011-01-03.
  3. Argentina. Worldstatesmen.org. Retrieved on 2011-01-03.
  4. CIA – The World Factbook. Cia.gov. Retrieved on 2011-01-03.
  5. Selected Social Characteristics in the United States: 2006
  6. Iran, CIA factbook (1% Arabic-speakers and 3% ethnic Arabs)
  7. WorldStatesmen.org – Mexico
  8. 5,598,691 foreign population in Spain (2009), Spanish National Statitistic Institute press report, INE (Spain). маусым 3, 2009. (Spanish)
  9. toplumsal yapı araştırması 2006: Bu düzenlemeyle ortaya çıkan tabloda Türkiye’de yetişkinlerin (18 yaş ve üstündekilerin) etnik kimliklerin dağılımı ... % 0,7 Arap ... şeklindedir.
  10. Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística
  11. Kister, M.J. "Ķuāḍa." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 10 сәуір 2008: "The name is an early one and can be traced in fragments of the old Arab poetry. The tribes recorded as Ķuḍā'ī were: Kalb [q.v.], Djuhayna , Balī, Bahrā' [q.v.], Khawlān [q.v.], Mahra , Khushayn, Djarm, 'Udhra [q.v.], Balkayn [see al-Kayn ], Tanūkh [q.v.] and Salīh"
  12. Serge D. Elie, "Hadiboh: From Peripheral Village to Emerging City", Chroniques Yéménites: "In the middle, were the Arabs who originated from different parts of the mainland (e.g., prominent Mahrî tribes10, and individuals from Hadramawt, and Aden)". Footnote 10: "Their neighbours in the West scarcely regarded them as Arabs, though they themselves consider they are of the pure stock of Himyar.”
  13. Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
  14. Қазақстан халқы. Энциклопедия. /Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева. /Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2016. 101-бет ISBN 978-601-7472-88-7