Батыс Сахара

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Батыс Сахара картасы
Батыс Сахара пейзажы

Батыс Сахара (араб.: الصحراء الغربيةaṣ-Ṣaḥrā' al-Gharbiyyah; бербер Taneẓroft Tutrimt; ис. Sáhara Occidental) — Солтүстік мен Батыс Африканың солтүстік-батыс жағалауындағы және Мағриб аймағындағы даулы аймақ. Аумақтың шамамен 20%-ын өзін-өзі жариялаған Сахара Араб Демократиялық Республикасы бақылайды, ал қалған 80%-ын көрші Марокко басып алады және басқарады. Оның ауданы 266 000 шаршы шақырымды (103 000 шаршы миль) құрайды. Бұл әлемдегі ең сирек қоныстанған территориялардың бірі, негізінен шөлді жазықтардан тұрады. Халқының саны 500 000-нан сәл асады,[1] оның шамамен 40% -ы Батыс Сахарадағы ең үлкен қала - Эль-Аюнда тұрады.

1975 жылға дейін Испания басып алған Батыс Сахара 1963 жылдан бастап Марокконың өтініші бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының өзін-өзі басқаратын аумақтарының тізіміне енгізілді. Бұл осы тізімдегі ең көп қоныстанған, сондай-ақ ең үлкен аумақ. 1965 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Батыс Сахараға қатысты алғашқы қарарын қабылдап, Испаниядан территорияны отарсыздандыруды сұрады. Бір жылдан кейін Бас Ассамблея Испанияның өзін-өзі анықтау мәселесі бойынша референдум өткізуін сұрайтын жаңа қарар қабылдады. 1975 жылы Испания аумақты әкімшілік бақылауды Марокконың бірлескен басқармасына (1957 жылдан бастап ресми түрде территорияға ие болған) және Мавританияға берді. Бұл елдер мен Сахараның ұлтшыл "Полисарио майданы" қозғалысы арасында соғыс басталды, ол Сахара Араб Демократиялық Республикасын (САДР) Алжирдің Тиндуф қаласында қуғынға ұшыраған Үкіметпен жариялады. Мавритания өзінің талаптарын 1979 жылы қайтарып алды, ал Марокко аумақтың көп бөлігін, соның ішінде барлық ірі қалалар мен табиғи ресурстарды нақты бақылауға алды. Біріккен Ұлттар Ұйымы Полисарио майданын сахара халқының заңды өкілі деп санайды және сахаралықтардың өз тағдырын өзі шешуге құқығы бар деп санайды.

1991 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының қамқорлығымен атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғаннан бері аумақтың үштен екісі (Атлант жағалауының көп бөлігін қоса алғанда-Батыс Сахараның мароккалық қабырғасынан тыс жағалаудың жалғыз бөлігі—Оңтүстік, оның ішінде Рас Нуадибу түбегі) Франция мен Америка Құрама Штаттарының үнсіз қолдауымен Марокко Үкіметінің қарамағында, ал қалған бөлігі Алжирдің қолдауымен САДР. Халықаралық деңгейде Ресей сияқты елдер әр тараптың талаптарына қатысты екіұшты және бейтарап позицияны ұстанып, екі тарапты да бейбіт шешімге келуге мәжбүр етті. Марокко да, Полисарио да өз талаптарын, әсіресе Африка, Азия және Латын Америкасы мемлекеттерінің дамушы елдердегі ресми тануларын жинақтау арқылы күшейтуге тырысты. Полисарио майданы SADR-ді 46 штаттан ресми танып, Африка Одағына мүшелік мерзімін ұзартты. Марокко өзінің позициясын Африканың бірнеше үкіметтері мен мұсылман әлемі мен Араб лигасының көпшілігінің қолдауына ие болды. Екі жағдайда да, тану соңғы жиырма жыл ішінде Мароккомен қарым-қатынастың дамуына байланысты ұзартылды және алға-артқа алынып тасталды.

2017 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше бірде-бір мемлекет Марокконың Батыс Сахараның бөліктеріне қатысты егемендігін ресми түрде мойындаған жоқ. 2020 жылы Америка Құрама Штаттары Марокконың Израильмен қарым-қатынасын қалыпқа келтіру үшін Марокконың Батыс Сахараға егемендігін мойындады.

1984 жылы Африка одағының негізін қалаушы, Африка бірлігі ұйымы Сахара Араб Демократиялық Республикасын Марокко мен Марокко сияқты мәртебесі бар толық құқылы мүшелерінің бірі деп таныды. Марокко 2017 жылдың 30 қаңтарында Африка Одағына қайта қабылданды, Марокко мен САДР арасындағы қақтығыстардың бейбіт түрде реттелуін қамтамасыз етті және қосымша қабырғалар салу арқылы өзінің ерекше әскери бақылауының кеңеюін тоқтатты. Олардың қақтығысы шешілгенге дейін Африка Одағы Батыс Сахарадағы Марокко мен САДР егеменді аумақтарын бөлетін шекара туралы ресми мәлімдеме жасаған жоқ. Оның орнына Африка одағы Біріккен Ұлттар Ұйымының миссиясына атысты тоқтату және оның екі мүшесі арасында бейбіт келісімге қол жеткізу мақсатында қатысады. Африка одағы БҰҰ миссиясының бітімгершілік контингентін ұсынады, ол Батыс Сахарадағы Марокко салған қабырғалардың нақты шекарасына жақын буферлік аймақты бақылауға орналастырылған.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009). World Population Prospects, Table A.1. 2008 revision. United Nations. https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf. Retrieved 12 March 2009.