Буряттар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
буряад, буряад зон, буряадууд
Бүкіл халықтың саны
550-690 мың
Ең көп таралған аймақтар
 Ресей 461 389 (2010 ж.)[1]
 Қытай 70 000-164 000[2]
 Моңғолия 48 074 (2010 ж.)[3]
Тілі

негізінен орыс тілі, бурят тілі, моңғол тілі, қытай тілі

Діні

буддизм

Буряттар (өздік атауы — баряат) — Бурят Республикасының тұрғылықты халқы. Жалпы саны — 480 мың адам (1997). Республиканың өзінде 250 мың. ТМД елдерінде, Ресейдің Иркутск облысындағы Усть-Ордын Бурят автономиялық округінде, Чита облысындағы Бурят-агин автономиялық округінде, Моңғолияның солтүстік бөлігінде, Қытайдың солтүстік-шығысында да тұрады. Моңғол расасының солтүстік-азиялық нәсілінің Орталық Азия тармағына жатады; Алтай тілдері шоғырының солтүстік моңғол бұтағына енетін бурят тілінде сөйлейді, моңғол және орыс тілдерін де қолданады. 1930 жылға дейін Буряттардың көпшілігі (Байкал көлінің жағалауындағылары) ескі моңғол жазуын, 1931 жылдан латын графикасын, 1939 жылдан орыс әліпбиін қолданады. Буряттардың басым бөлігі будда дінінің ламашылдық наным-сенімдерін, батыс өңірді мекендейтіндері христиан дінінің православие ғұрпын ұстанады. Буряттар 17 ғасырдың ортасына дейін өмір сүрген булагат, эхирит, хорин, хондогор тайпаларының бірігуі негізінде пайда болды. Бұл тайпалар кезінде Жоңғар хандығының құрамында болған.

Тарихы[өңдеу]

Моңғол дәуірі[өңдеу]

1207 жылы Шыңғыс хан үлкен ұлы Жошыны оң қанаттың әскерімен "орман адамдарын" бағындыруға жіберген. XVII ғасырда жазылған "Алтан Тобчи" шығармасында Шыңғыс хан бағындырған халықтардың арасында "баргу" және "буриат" этнонимдерін кездестіреміз. Баргуттардың Моңғол мемлекетіне қосылуы қантөгіссіз өтті. Алайда "Моңғолдардың құпия шежіресінде" хори-туматтардың бірнеше көтерілісі туралы ақпараттар бар.

XIV ғасырдың соңғы онжылдығында Ойрат хандығы пайда болды. Ойраттардың құрамына кірген 4 ықпалды этникалық топ: ескі ойраттар, керейіттер, наймандар және баргуттар (қалмақтардың XVIII ғасырдағы жазбаларында баргу-бурят атауы кездеседі).[4][5]

1438 жылы Тогон тайшы мен Тайсұн хан Моңғолияны қайта біріктірді. Тайсұн хан болғанымен, нақты билік Тогонның қолына шоғырланды. Оның өлімінен кейін (1439 ;sk) билік басына ұлы Эсэн келді.

1449 жылы Қытайдың Моңғолиямен сауданы тоқтатуы Эсэнның соғыс жариялауымен аяқталды. Үшке бөлінген моңғол әскері Қытайға басып кірді. Туму түбіндегі шайқаста қытай әскері жеңіліске ұшырады.

Цин империясы мен Орыс мемлекетінің отарлау саясаты (1609—1727 жж.)[өңдеу]

XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Қиыр Шығыста маньчжур мемлекеті пайда болды. Моңғолияның бытыраңқылығын пайдаланған Нурхуци оларға қарсы басқыншылық соғысын бастады. Бұл уақыт Ресейдің Батыс Сібірді жаулап алу кезеңіне сәйкес келеді.

1609 жылы Томбыдан алым-салық жинауға аттанған отряд Батыс Сібірдің жергілікті халықтарының алым-салықты буряттарға төлейтіні туралы хабар алады. Келесі онжылдықта буряттар сібір казактары мен қырғыздардың жергілікті халықтардан салық жинаудың басты бәсекелестеріне айналды. 1620 жылғы томбылық воеводалардың хабарында буряттар Хара-Хуламен бірігіп, Томбы мен Кузнецк маңайын шабуылдамақшы туралы ниеті жайлы жазылған.[6]

Субэтностары[өңдеу]

Баргуджин-Токума этникалық топтары (XIII ғ.)

баргуттар (тайпалық бірлестіктен бір саты жоғары этноним):

  • баргуттар;
  • хори-туматтар (хорилер мен туматтар);
  • туластар.

басқалары:

  • булагачиндер;
  • кэрэмучиндер;
  • хойин-урянкалар;
  • ойраттар;
  • баяуттар.[7]

Ойрат одағының этникалық топтары (XV ғ.):

  • ерте ойраттар (хойттар мен батудтар);
  • баргу-буряттар;
  • керейіттер (торғауыттар);
  • наймандар (жоңғарлар мен дербеттер).

Юншиэбу түменінің құрамы (XV ғ. аяғы мен XVI ғ. басы):

  • баргу-бурят
  • харачин
  • шарануд
  • табан аймак
  • танглагархан
  • асуд
  • шубуучин
  • хонхотан
  • нумуучин

Этникалық топтар (XVII ғ.)

Бурятиядағы XVII ғ. баргу-буряттар мен басқа моңғолтілді тайпалардың қоныстануы:

  • забайкалье буряттары
  • кориндер мен батуриндер
  • табангуттар
  • шошолоктар
  • шарануттар
  • корчиндер
  • сэгэнуттар
  • икинаттар
  • хонгодорлар
  • готолдар
  • булагаттар
  • эхириттер
  • тэртэ
  • куркуттар
  • алагуй
  • шуртостар
  • шараиттер
  • атагандар
  • узондар
  • сартулдар
  • долонгуттар

Ішкі Азиядан XVII ғ. соңы мен XVIII ғ. басында қоныс аударған этникалық топ:

  • сонголдар

Этнотерриториалды топтар (XVII ғ. бастап XX ғ. басына дейін)

Забайкалье облысының буряттары:

  • баржаганай буряттары
  • сэлэнгын буряттары
  • хориин буряттары
  • агын буряттары

Иркутск губерниясының буряттары:

  • балаганай буряттары
  • захааминай (орыс закаменские) буряттары
  • идын буряттары
  • худайн буряттары
  • зүлхын (Ленаның жоғарғы ағысы) буряттары
  • ойхоной (Ольхон аралы) буряттары
  • түнхэнэй буряттары
  • байгал-хударын буряттары
  • Доодо-Үдын (Уда өзенінің төменгі ағысы) буряттары
  • алар (алайрай) буряттары
  • хутиин (Китой өзені) буряттары
  • ахын (Ока өзенінің) буряттары
  • төменгі Ока буряттары

Цин империясының буряттары:

  • ескі баргуттар
  • жаңа баргуттар

Генетикалық қоры[өңдеу]

Гаплотоп Ока ауданы (N=53) Курумкан (N=23) Улан-Удэ (N=26) Кяхта ауданы (N=27) Джида ауданы (N=31) Кижинга ауданы (N=64) Еравнин ауданы (N=30) Агин ауданы (N=44) Барлығы (N=298)
C3* 1,9 (1) 8,7 (2) 23,1 (6) 11,1 (3) 22,6 (7) 1,5 (1) - 4,5 (2) 7,3 (22)
C3c 3,8 (2) - 7,7 (2) 3,8 (1) 3,2 (1) 1,5 (1) 6,7 (2) 4,5 (2) 3,7 (11)
C3d 58,5 (31) 73,9 (17) 38,4 (10) 37,0 (10) 19,3 (6) 12,6 (8) 30,0 (9) 4,5 (2) 28,8 (86)
E - - - - - 4,7 (3) 3,3 (1) - 1,3 (4)
N1a2b-P43 - 4,3 (1) - - - - - - 0,3 (1)
N1a1-M231 22,6 (12) 8,7 (2) 38,4 (10) 37,0 (10) 19,3 (6) 78,2 (50) 60,0 (18) 77,4 (34) 48,0 (142)
O3a* - - - 11,1 (3) 3,2 (1) - - 2,3 (1) 1,7 (5)
O3a3c* 7,5 (4) - - - - - - - 1,3 (4)
O3a3c1 1,9 (1) 4,3 (1) - - - 1,5 (1) - - 1,0 (3)
R1a1a1 3,7 (2) - - 18,5 (5) 9,8 (3) - - 4,5 (2) 4,0 (12)
R2a - - - - 22,6 (7) - - 2,3 (1) 2,6 (8)

N гаплотобы, негізінен, Еуразияның солтүстігінде тұратын халықтарда кездеседі: финндерде, буряттарда, сахаларда, тувалықтарда, удмурттарда, литвалықтарда, эстондықтарда, латыштарда. С3 гаплотобы (бугінде С2 деп белгіленеді) моңғол халықтарына тән: халха-моңғолдарға, буряттарға, қалмақтарға, эвенктерге. Қырғыздарде, өзбектерде, алтайлықтарда сахаларда қазақтар мен қарақалпақтарға қарағанда сирегірек кездеседі.

Тілі[өңдеу]

Диалекттер[өңдеу]

Солтүстік-Шығыс Азияда жоғалу қаупі бар тілдерді зерттеумен айналысатын финдік лингвист Ю. Янхунен бурят тілін бірнеше топқа бөлген:

  • шығыс бурят;
  • батыс бурят;
  • жаңа баргут;
  • ескі баргут.

Мәдениеті[өңдеу]

Ұлттық мерекелері[өңдеу]

  • Сагаалган;
  • Эрын Гурбаан Наадан;
  • Алтаргана.

Бурятияның жекелеген аймақтарында кездесетін діни мерекелер:

  • Цам;
  • Дуйнхор (Калачакра);
  • Гандан-Шунсэрмэ;
  • Майдари-хурал;
  • Лхабаб Дуйсэн;
  • Зула-хурал;
  • Ерда ойындары.

Буряттардың дәстүрлі кәсібі егін, мал шаруашылығы Шығыстықтар түйе, жылқы өсіреді. 19 ғасырда орыс шаруаларының ықпалымен егін шаруашылығы тез дамыды да отырықшылық тұрмысқа көшті. Еті мен бағалы терісі үшін елік, бұлан, суыр; Байкал, Ольхон өз-нен балық аулайды. Ұлттық қолөнерінде киіз басу, тоқымашылық, ұсталық, зергерлік өнері дамыған. Сонымен қатар металл, тері өңдейді. Ұлттық тағамдары — арул, хурут (құрт), урмэт, салат, т.б. Етті тұзсыз пісіреді де, шайды тұзбен ішеді. Сүттен архи аталатын арақ әзірлейді. Ертеректе Буряттар киіз үйде тұрып, көшпелі өмір сүрген. Отырықшылық тұрмысқа көшкеннен кейін үйлерді бөренеден қалап тұрғызған. Ұлттық киімдері: ерлер тік жағалы, бүйірінде қатырмасы бар, белін матамен немесе қайыспен буынатын ұзын көйлек, басына шошақ бөрік киеді, әйелдері екі бұрым етіп өрілген шаштарына салпыншақ-шашбау тағады. Ұлттық муз. аспаптары: сур, лимба, хур.

Ескертпелер[өңдеу]