Буряттар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
буряад, буряад зон, буряадууд
Бүкіл халықтың саны
550-690 мың
Ең көп таралған аймақтар
 Ресей 461 389 (2010 ж.)[1]
 Қытай 70 000-164 000[2]
 Моңғолия 48 074 (2010 ж.)[3]
Тілі

негізінен орыс тілі, бурят тілі, моңғол тілі, қытай тілі

Діні

буддизм

Буряттар (өздік атауы — баряат) — Бурят Республикасының тұрғылықты халқы. Жалпы саны — 480 мың адам (1997). Республиканың өзінде 250 мың. ТМД елдерінде, Ресейдің Иркутск облысындағы Усть-Ордын Бурят автономиялық округінде, Чита облысындағы Бурят-агин автономиялық округінде, Моңғолияның солтүстік бөлігінде, Қытайдың солтүстік-шығысында да тұрады. Моңғол расасының солтүстік-азиялық нәсілінің Орталық Азия тармағына жатады; Алтай тілдері шоғырының солтүстік моңғол бұтағына енетін бурят тілінде сөйлейді, моңғол және орыс тілдерін де қолданады. 1930 жылға дейін Буряттардың көпшілігі (Байкал көлінің жағалауындағылары) ескі моңғол жазуын, 1931 жылдан латын графикасын, 1939 жылдан орыс әліпбиін қолданады. Буряттардың басым бөлігі будда дінінің ламашылдық наным-сенімдерін, батыс өңірді мекендейтіндері христиан дінінің православие ғұрпын ұстанады. Буряттар 17 ғасырдың ортасына дейін өмір сүрген булагат, эхирит, хорин, хондогор тайпаларының бірігуі негізінде пайда болды. Бұл тайпалар кезінде Жоңғар хандығының құрамында болған.

Тарихы[өңдеу]

Моңғол дәуірі[өңдеу]

1207 жылы Шыңғыс хан үлкен ұлы Жошыны оң қанаттың әскерімен "орман адамдарын" бағындыруға жіберген. XVII ғасырда жазылған "Алтан Тобчи" шығармасында Шыңғыс хан бағындырған халықтардың арасында "баргу" және "буриат" этнонимдерін кездестіреміз. Баргуттардың Моңғол мемлекетіне қосылуы қантөгіссіз өтті. Алайда "Моңғолдардың құпия шежіресінде" хори-туматтардың бірнеше көтерілісі туралы ақпараттар бар.

XIV ғасырдың соңғы онжылдығында Ойрат хандығы пайда болды. Ойраттардың құрамына кірген 4 ықпалды этникалық топ: ескі ойраттар, керейіттер, наймандар және баргуттар (қалмақтардың XVIII ғасырдағы жазбаларында баргу-бурят атауы кездеседі).[4][5]

1438 жылы Тогон тайшы мен Тайсұн хан Моңғолияны қайта біріктірді. Тайсұн хан болғанымен, нақты билік Тогонның қолына шоғырланды. Оның өлімінен кейін (1439 ;sk) билік басына ұлы Эсэн келді.

1449 жылы Қытайдың Моңғолиямен сауданы тоқтатуы Эсэнның соғыс жариялауымен аяқталды. Үшке бөлінген моңғол әскері Қытайға басып кірді. Туму түбіндегі шайқаста қытай әскері жеңіліске ұшырады.

Цин империясы мен Орыс мемлекетінің отарлау саясаты (1609—1727 жж.)[өңдеу]

XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Қиыр Шығыста маньчжур мемлекеті пайда болды. Моңғолияның бытыраңқылығын пайдаланған Нурхуци оларға қарсы басқыншылық соғысын бастады. Бұл уақыт Ресейдің Батыс Сібірді жаулап алу кезеңіне сәйкес келеді.

1609 жылы Томбыдан алым-салық жинауға аттанған отряд Батыс Сібірдің жергілікті халықтарының алым-салықты буряттарға төлейтіні туралы хабар алады. Келесі онжылдықта буряттар сібір казактары мен қырғыздардың жергілікті халықтардан салық жинаудың басты бәсекелестеріне айналды. 1620 жылғы томбылық воеводалардың хабарында буряттар Хара-Хуламен бірігіп, Томбы мен Кузнецк маңайын шабуылдамақшы туралы ниеті жайлы жазылған.[6]

Қоныстануы[өңдеу]

Қытайдағы буряттар[өңдеу]

Қытай Халық Республикасындағы буряттардың саны шамамен 70-164 мың адам. Олар негізінен солтүстік-шығыстағы Барга тарихи облысын мекендейді (қазіргі Ішкі Моңғолия автономиялы ауданы). Қытайда жүргізілген ресми санақтар кезінде буряттарды моңғолдардың құрамына қосқан. 1982 жылғы санаққа сәйкес 65 мың адам ана тілі ретінде бурят тілін таңдаған.

Моңғолиядағы буряттар[өңдеу]

2010 жылғы деректерге сәйкес Моңғолиядағы буряттардың саны 48 074 адамды құраған. Оның 45 084-і Моңғолияның солтүстігінде (Дорнод, Хэнтий, Улан-Батор, Сэлэнгэ, Булган, Хувсгел) қоныстанған.

Жалпыодақтық және жалпыресейлің санақтың қорытындылары[өңдеу]

1926 жылғы
санақ
[7][8]
1939 жылғы
санақ
[9][10]
1959 жылғы
санақ
[11]
1979 жылғы
санақ
[12]
1979 жылғы
санақ
[13]
1989 жылғы
санақ
[14]
2002 жылғы
санақ
[15]
2010 жылғы
санақ
[16]
КСРО 237 501 224 719 252 959 314 671 352 646 421 380
РКФСР/Ресей Федерациясы
оның ішінде Бурят-Моңғол / Бурят АКСР / Бурятия
Чита облысында / Забайкалье өлкесінде
Иркутск облысында
237 494
214 957
-
-
220 654
116 382
33 367
64 072
251 504
135 798
39 956
70 529
312 847
178 660
51 629
73 336
349 760
206 860
56 503
71 124
417 425
249 525
66 635
77 330
445 175
272 910
70 457
80 565
461 389
286 839
73 941
77 667

Субэтностары[өңдеу]

Баргуджин-Токума этникалық топтары (XIII ғ.)

баргуттар (тайпалық бірлестіктен бір саты жоғары этноним):

  • баргуттар;
  • хори-туматтар (хорилер мен туматтар);
  • туластар.

басқалары:

  • булагачиндер;
  • кэрэмучиндер;
  • хойин-урянкалар;
  • ойраттар;
  • баяуттар.[17]

Ойрат одағының этникалық топтары (XV ғ.):

  • ерте ойраттар (хойттар мен батудтар);
  • баргу-буряттар;
  • керейіттер (торғауыттар);
  • наймандар (жоңғарлар мен дербеттер).

Юншиэбу түменінің құрамы (XV ғ. аяғы мен XVI ғ. басы):

  • баргу-бурят
  • харачин
  • шарануд
  • табан аймак
  • танглагархан
  • асуд
  • шубуучин
  • хонхотан
  • нумуучин

Этникалық топтар (XVII ғ.)

Бурятиядағы XVII ғ. баргу-буряттар мен басқа моңғолтілді тайпалардың қоныстануы:

  • забайкалье буряттары
  • кориндер мен батуриндер
  • табангуттар
  • шошолоктар
  • шарануттар
  • корчиндер
  • сэгэнуттар
  • икинаттар
  • хонгодорлар
  • готолдар
  • булагаттар
  • эхириттер
  • тэртэ
  • куркуттар
  • алагуй
  • шуртостар
  • шараиттер
  • атагандар
  • узондар
  • сартулдар
  • долонгуттар

Ішкі Азиядан XVII ғ. соңы мен XVIII ғ. басында қоныс аударған этникалық топ:

  • сонголдар

Этнотерриториалды топтар (XVII ғ. бастап XX ғ. басына дейін)

Забайкалье облысының буряттары:

  • баржаганай буряттары
  • сэлэнгын буряттары
  • хориин буряттары
  • агын буряттары

Иркутск губерниясының буряттары:

  • балаганай буряттары
  • захааминай (орыс закаменские) буряттары
  • идын буряттары
  • худайн буряттары
  • зүлхын (Ленаның жоғарғы ағысы) буряттары
  • ойхоной (Ольхон аралы) буряттары
  • түнхэнэй буряттары
  • байгал-хударын буряттары
  • Доодо-Үдын (Уда өзенінің төменгі ағысы) буряттары
  • алар (алайрай) буряттары
  • хутиин (Китой өзені) буряттары
  • ахын (Ока өзенінің) буряттары
  • төменгі Ока буряттары

Цин империясының буряттары:

  • ескі баргуттар
  • жаңа баргуттар

Генетикалық қоры[өңдеу]

Гаплотоп Ока ауданы (N=53) Курумкан (N=23) Улан-Удэ (N=26) Кяхта ауданы (N=27) Джида ауданы (N=31) Кижинга ауданы (N=64) Еравнин ауданы (N=30) Агин ауданы (N=44) Барлығы (N=298)
C3* 1,9 (1) 8,7 (2) 23,1 (6) 11,1 (3) 22,6 (7) 1,5 (1) - 4,5 (2) 7,3 (22)
C3c 3,8 (2) - 7,7 (2) 3,8 (1) 3,2 (1) 1,5 (1) 6,7 (2) 4,5 (2) 3,7 (11)
C3d 58,5 (31) 73,9 (17) 38,4 (10) 37,0 (10) 19,3 (6) 12,6 (8) 30,0 (9) 4,5 (2) 28,8 (86)
E - - - - - 4,7 (3) 3,3 (1) - 1,3 (4)
N1a2b-P43 - 4,3 (1) - - - - - - 0,3 (1)
N1a1-M231 22,6 (12) 8,7 (2) 38,4 (10) 37,0 (10) 19,3 (6) 78,2 (50) 60,0 (18) 77,4 (34) 48,0 (142)
O3a* - - - 11,1 (3) 3,2 (1) - - 2,3 (1) 1,7 (5)
O3a3c* 7,5 (4) - - - - - - - 1,3 (4)
O3a3c1 1,9 (1) 4,3 (1) - - - 1,5 (1) - - 1,0 (3)
R1a1a1 3,7 (2) - - 18,5 (5) 9,8 (3) - - 4,5 (2) 4,0 (12)
R2a - - - - 22,6 (7) - - 2,3 (1) 2,6 (8)

N гаплотобы, негізінен, Еуразияның солтүстігінде тұратын халықтарда кездеседі: финндерде, буряттарда, сахаларда, тувалықтарда, удмурттарда, литвалықтарда, эстондықтарда, латыштарда. С3 гаплотобы (бугінде С2 деп белгіленеді) моңғол халықтарына тән: халха-моңғолдарға, буряттарға, қалмақтарға, эвенктерге. Қырғыздарде, өзбектерде, алтайлықтарда сахаларда қазақтар мен қарақалпақтарға қарағанда сирегірек кездеседі.

Тілі[өңдеу]

Диалекттер[өңдеу]

Солтүстік-Шығыс Азияда жоғалу қаупі бар тілдерді зерттеумен айналысатын финдік лингвист Ю. Янхунен бурят тілін бірнеше топқа бөлген:

  • шығыс бурят;
  • батыс бурят;
  • жаңа баргут;
  • ескі баргут.

Мәдениеті[өңдеу]

Ұлттық мерекелері[өңдеу]

  • Сагаалган;
  • Эрын Гурбаан Наадан;
  • Алтаргана.

Бурятияның жекелеген аймақтарында кездесетін діни мерекелер:

  • Цам;
  • Дуйнхор (Калачакра);
  • Гандан-Шунсэрмэ;
  • Майдари-хурал;
  • Лхабаб Дуйсэн;
  • Зула-хурал;
  • Ерда ойындары.

Буряттардың дәстүрлі кәсібі егін, мал шаруашылығы Шығыстықтар түйе, жылқы өсіреді. 19 ғасырда орыс шаруаларының ықпалымен егін шаруашылығы тез дамыды да отырықшылық тұрмысқа көшті. Еті мен бағалы терісі үшін елік, бұлан, суыр; Байкал, Ольхон өз-нен балық аулайды. Ұлттық қолөнерінде киіз басу, тоқымашылық, ұсталық, зергерлік өнері дамыған. Сонымен қатар металл, тері өңдейді. Ұлттық тағамдары — арул, хурут (құрт), урмэт, салат, т.б. Етті тұзсыз пісіреді де, шайды тұзбен ішеді. Сүттен архи аталатын арақ әзірлейді. Ертеректе Буряттар киіз үйде тұрып, көшпелі өмір сүрген. Отырықшылық тұрмысқа көшкеннен кейін үйлерді бөренеден қалап тұрғызған. Ұлттық киімдері: ерлер тік жағалы, бүйірінде қатырмасы бар, белін матамен немесе қайыспен буынатын ұзын көйлек, басына шошақ бөрік киеді, әйелдері екі бұрым етіп өрілген шаштарына салпыншақ-шашбау тағады. Ұлттық муз. аспаптары: сур, лимба, хур.

Ескертпелер[өңдеу]

  1. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. China Radio International, 2006
  3. National Census 2010
  4. J. Miyawaki. History of Dzungars: Introductory survey. History of civilizations of Central Asia, v. 5. Multiple History Series UNESCO Publishing.
  5. Батур Убаши Тюмень. Сказание о дербен ойратах.
  6. Из отписки в Москву томских воевод Ивана Шеховского и Максима Радилова об отправке за рубеж послов Тархана Лобы с товарищами, о полученных вестях о готовящемся нападении на Томск и Кузнецк порубежных народов и о недостатке служилых людей и запасов в Томске.
  7. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  8. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  9. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  10. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  11. Демоскоп Weekly.
  12. Демоскоп Weekly.
  13. Демоскоп Weekly.
  14. Демоскоп Weekly.
  15. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  16. Приложение Демоскопа Weekly
  17. ФАЗЛАЛЛАХ РАШИД-АД-ДИН->СБОРНИК ЛЕТОПИСЕЙ->ПУБЛИКАЦИЯ 1946-1952 ГГ.->ТОМ I->КНИГА 1->РАЗДЕЛ 3. www.vostlit.info. Тексерілді, 22 маусым 2019.