Гиляндар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Гиляндар
gilək
Mirza teeghi.jpg
Бүкіл халықтың саны

3,3 млн. (2006)

Ең көп таралған аймақтар

 Иран

Тілдері

гилян тілі

Діні

шиизм

Гиляндар (гиляктар)Каспий теңізінің оңтүстік жағалауында тұратын Иран халқы.[1] Гилян провинциясының негізгі халқы. Саны 3,3 миллион адам. (2006).[2]

Тілі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Тілі – гилян тілі, батыс иран тілдеріне жатады.[3] Парсы және күрд тілдері де кеңінен таралған. Жазуы араб графикасына негізделген. Гилян тілінің диалектілері: гиляши (таулы гилян деп аталады) және рашти.

Діні[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Сенушілер негізінен мұсылман-шииттер.[4] Гиляндықтар – Мұхаммед пайғамбардан Әли ибн Әбу Талибтің шыққанына сенетін шииттер. Шиизмде бірнеше тармақтар бар, бірақ барлық гиляндықтар үшін нақты біреуін атау мүмкін емес.

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Гиландардың негізін қалаушы – гельдер. Қазіргі Гилян провинциясының аумағы 9 ғасырда жаулап алынды. Ислам діні тарай бастап, 13 ғасырдың басында Гилянды моңғолдар басып алды, олар 1370 жылға дейін аумақты басқарды. 18 ғасырдың басында Гилян орыс-түрік соғысындағы жеңістен кейін Ресей империясына өтіп, ғасырдың ортасында ол Персияға қайтарылды. 1905 жылы басталған революция гиляндықтар мен олардың туған жерлерінің тарихындағы бетбұрыс болды. Революцияның себебі сол кезде жұмыс істеген Иран үкіметі мен ағылшын отарлаушыларының қызметі болды. Кеңес әскерлері революционерлерге қолдау көрсетті, бұл көтерілісшілерге билікті өз қолына алуға мүмкіндік берді. 1920 жылы гиляндар Кеңес Гилян Республикасын жариялап, Решт қаласын астана деп жариялады.

Алайда кеңес әскерлерінің қатысуы ұзаққа созылмады. Оппозицияны қолдайтын ирандық отрядтар шабуылын жалғастырды. Оларға британдықтар көмектесті, бұл кеңес әскерлерін шығаруға мәжбүр етті. Республика 1921 жылға дейін Парсы Кеңестік Социалистік Республикасы ретінде өмір сүрді. 2 қарашада ол ұйымдастырылған төңкеріс нәтижесінде тоқтатылды.[5]

Кәсібі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Негізгі дәстүрлі кәсібі – егіншілік. Ең маңызды дақыл – күріш (негізінен өзен аңғарларында). Сондай-ақ бидай, арпа, кенаф (үнді қарасорасы), темекі, қант қамысы, шай, цитрус жемістері (негізінен тау баурайында) өсіріледі. Олар зебу (негізгі көлік және жұмыс жануары), сонымен қатар қой, ешкі, жылқы, буйвол өсіреді. Жағалау аймақтарында балық аулау, таулы аймақтарда орман шаруашылығы дамыған.

Қолөнері – жібек, киізді қолмен өңдеу, көркем маталар, кілемдер, құрақ төсеніштер жасау. Дәстүрлі еңбек бөлінісі: - әйелдер күріш алқаптарында жұмыс істейді, қыздар мал бағады, ал ерлер сиыр сауады.[6]

Гилян – Ирандағы жібек шаруашылығының негізгі орталығы: шыны, киіз, кілем, құрақ төсеніш, тоқыма өнері дамыған.[7]

Өмір салты[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Әдет-ғұрыптары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Гиляндық әйелдер үйлену туралы ұсыныс алған кезде келісімін беруге немесе бас тартуға құқылы. Ол төлемді өзі белгілей алады және күйеу жігіттің отбасына жасау беру мәселесі талқыланатын отбасы жиналысына жиі қатысады. Гилани халқы нан кесуге тыйым салуды қатаң сақтайды. Оны қолмен сындыру керек. Тамақ ішіп жатқанда адамның бетіне қарау әдетке жатпайды, ал табақтар тек оң қолмен алынады, бұл заттар мен ақшаға да қатысты. Гиляни халқы мақтағанды ұнатпайды, бірақ үй иесін мақтау қалыпты жағдай.

Гилян халқы болжауды жақсы көреді, бар күнін осыған арнайды. Көріпкелдік үшін адамдар отбасына жиналып, үлкендерді шақырады. Үрдіс барысында ақсақал есікке, қабырғаға, малға, отбасының әрбір мүшесін таяқпен қағады. Соққылар кезінде бақыттан үркітіп алмау үшін барлығы үнсіз қалуы керек. Гиляндықтар мұндай рәсім отбасына байлық әкеледі деп сенеді.

Отбасылық-неке қатынастары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Гиляндық ерлер мен әйелдер үшін маңызды сәт - балалардың дүниеге келуі. Гиляндықтар алғашқы тістер пайда болған сәтті тойлайды, құда түсу құрметіне ас береді, үйлену тойы барабанмен бірге сүйемелденеді. Шығыс гиляндары үйлену кезінде жас жұбайларға көшеттер береді, оны қалыңдықтың үйінен алып, күйеу жігіттің үйінің ауласына отырғызады. Провинцияның батысында жас жұбайларға құстың аяғына байланған қызыл жіптері бар әтеш беріледі. Жас жұбайлар әтешті өз үйінде қалдырады (гиляндықтардың барлығында дерлік тауық қоралары бар). Кейде қалыңдықтың белдігіне дастархан байланады, оған ұн мен нан салынады. Ол береке мен бақытты бейнелейді. Қалыңдық төлемді өз туыстарының біріне, әдетте ағасына немесе көкесіне береді. Таулы ауылдарда тұратын шығыс гиляндықтар ағын сумен ырым жасайды. Шығыс Гиляндықтардың күйеу жігіттері қалыңдықты үйде қарсы алып, оған бақыт пен рақым тілеп - алма немесе бір кесек қант лақтырады.

Мәдениеті[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Гиляндықтардың мәдениетіне Персия үлкен әсер етті. Негізінен кеңестік мәдениеттің ықпалы байқалады. Қазіргі уақытқа дейін 1920 жылы Рашт қаласында «Қызыл Иран» айдарымен шыққан газет үлгілері сақталған. Велимир Хлебников Гиляндағы ең танымал кеңес жазушылары мен ақындарының біріне айналды. Өлеңдерін ол парсыларға арнаған, онымен бірге осетин барлаушысы Хаджи-Мұрат Мугуев көптеген өлеңдер жазған. Ол «Парсы мотивтері» деп аталатын тұтас циклды өлеңдер жазды.

Гилянда сақталған санаулы мәдени ескерткіштердің бірі – Ауыл мұралары мұражайы. Оны құрудағы мақсат гиляндықтардың этникалық ерекшеліктерін сақтау болды. Құрылысшылардың айтуынша, гиландықтардың дәстүрлі үйі мен тұрмысы дәл осылай болған.

Гиляндар "Айне такам"спектаклін өз мәдениетінің әсерлі құбылысы деп санайды. Бұл ешкіні бейнелейтін такам қуыршағының қатысуымен болады. Қуыршақ таяқшаға бекітіліп, түрлі-түсті моншақтармен, жібек пен қауырсындармен безендірілген.

Арқанмен жүру көпшілікке таныс үлгі бойынша жүреді: арқанмен жүруші жалаңаяқ арқан бойымен жүреді және қолында якорь деп аталатын ұзын таяқ ұстайды. Одан күрделісі өту велосипедпен сырғанау және арқанға қойылған орындықта отыру.

Тағамдары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Гиляндар жері табиғи сыйларға бай. Барлық жерде жасыл ағаштарды көруге болады, провинция жағалауға іргелес, бау-бақша өсіруге және мал бағуға барлық жағдай жасалған. Мұның бәрі тағамдар мен жаңа өнімдердің алуан түрлілігіне әкеледі. Ет тағамдарының ішінде бұзау, сиыр, қой және құс еті жиі кездеседі. Гиляндар шошқа етін жемейді, өйткені ол тыйым салынған өнім болып саналады. Тау тұрғындары кәуап пен фесенжанды жейді, фесенжан - жаңғақ-анар соусымен құйылған домалақ пішінді ет шарлары. Майдаланып тартылған тауық пен балық лавенги деп аталады, бұл тағам бүкіл Иран мен Әзірбайжанда танымал.

Көнеден келе жатқан дизи тағамы кеңінен танымал. Бұл тағамды негізінен көшпелілер жеген. Дизи үлкен ыдыстарда беріледі. Тағам – пияз, қой еті, май, бұршақ дақылдары қосылған сорпа. Гиляндар уылдырық, балық басы мен құйрығын жейді. Көкөністер арасында кез келген дерлік салатқа қосылатын баклажандар кең таралған. Гиляни халқы кез келген көкөністен салат жасай алады. Өте кең таралған құрамы - кәді, пияз, сәбіз, асқабақ және қызанақ.

Табада дәмдеуіштермен қуырылған жұмыртқаны кюкю деп атайды, ал күріш пен көкөністі араластырған етті долма деп атайды. Гиляндықтар цитрус жемістері, шие, алма, алмұрт, анар, жүзім және қауын сияқты жаңа піскен жемістерге жыл бойы қол жеткізе алады. Гиляндықтар нанның орнына күрішті пайдаланады. Бұл әдетте ұсақталған және ұзын дәнді сорт. Күріштен палау, тахчин көмеші дайындалады, оған шафран, тауық еті, йогурт қосылады, үстіне күріш жағылады.[5]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Большая советская энциклопедия, БСЭ. 2012 https://slovar.cc/enc/bse/1988204.html
  2. Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/ethnology/text/2360217
  3. Большая Советская энциклопедия Гилянцы https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/22393-gilyancy/
  4. Толковый словарь русского языка. https://sanstv.ru/dict/%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%86%D1%8B
  5. a b Евгений Форов Гилянцы — жители Гиляна https://travelask.ru/articles/gilyantsy-zhiteli-gilyana
  6. Әлем халықтарының энциклопедиясы. Гиляндар http://www.etnolog.ru/people.php?id=GILY
  7. Словари и энциклопеди на Академике https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/253341