Кәді

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Кәді
Solanum melongena ja02.jpg
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Plantae
Табы: Magnoliopsida
Кіші табы: Asteridae
Сабы: Solanales
Тұқымдасы: Solanaceae
Тегі: Solanum
Түрі: S. melongena
Екі-есімді атауы
Solanum melongena
L.Carolus
Кәді, шикі
Nutritional value per 100 g (3.5 oz)
Energy 20 kcal   100 kJ
Carbohydrates     5.7 g
- Sugars  2.35 g
- Dietary fiber  3.4 g  
Fat 0.19 g
Protein 1.01 g
Thiamin (Vit. B1)  0.039 mg   3%
Riboflavin (Vit. B2)  0.037 mg   2%
Niacin (Vit. B3)  0.649 mg   4%
Pantothenic acid (B5)  0.281 mg  6%
Vitamin B6  0.084 mg 6%
Folate (Vit. B9)  22 μg  6%
Vitamin C  2.2 mg 4%
Calcium  9 mg 1%
Iron  0.24 mg 2%
Magnesium  14 mg 4% 
Phosphorus  25 mg 4%
Potassium  230 mg   5%
Zinc  0.16 mg 2%
Manganese 0.25 mg
Percentages are relative to US
recommendations for adults.
Source: USDA Nutrient database

Кәді (Solanum melongena,Cucurbіta pepo) — асқабақтар тұқымдасына жататын бір жылдық көкөніс дақылы. Отаны – Оңүстік және Орталық Америка. Кәді пішіні бұтақты, тамыр жүйесі кіндік типтес, жақсы дамыған дақыл. Жапырақтары ірі, қатты, бестармақты. Гүлдері дара жынысты, бір үйлі, айқас тозаңданады. Жемісі сопақша, домалақ, цилиндр тәріздес, түсі сары немесе ақ сары және қатты келеді. Дақыл топырақ құнарлылығын талап етеді, қуаңшылыққа төзімді, бірақ көп өнім алу үшін көп суғару қажет. Кәді көшет арқылы және көшетсіз тәсілдермен өсіріледі. Өсімдіктің өсіп-өнуіне қолайлы темперетура 25 – 27°С аралығы. К 2l3 – ерте пісетін (40 – 60 күн) дақыл. Өнімділігі 1 га-дан 200 – 1000 ц-ге дейін. Жас жемістері өңделгеннен соң тағамға, консерві өнеркәсібінде шикізат, малға азық ретінде пайдаланылады. Жемістерінде 5 – 6% құрғақ зат, 2,5% қант, 0,55% протеин, 0,13% май, С витамині, минералдық тұздар, органикалық қышқылдар, т.б. заттар бар. Кәдіні тұздауға, бұқтыруға, қуыруға болады және одан кәді уылдырығы жасалады. Қазақстандағы ең көп тараған, ерте пісетін, суыққа төзімді сорты – «Грибовский 37».[1]

Аспаздық анықтама[өңдеу]

Қуырылған кәді[өңдеу]

Ірілеу кәдіні тазартыл, шамамен 2—3 ем қалыңдықта дөңгелектеп турап, татымына қарай тұз салып, ұнға аунатады да, қызарып, қабыршақтанып піскенше майға куырады. Қуырылған кәдіге қаймақ жағыл, 5—7 минут духовкаға немесе плитаға қояды, қаймақтат жеке берсе де болады.

Көкөніспен фаршталған кәді[өңдеу]

Ірілеу кәдіні тазартыg қалыңдығын 4—5 ем етіп дөңгелектеп кеседі, ас қасықпен ішіндегі өзегін дәнімен қосса алып тастанды. Содан соң тұзды суға салып, шала пісіріп (8—10 минут) алады да, елекке не кепсерге салып сорғытады, салқындатады және көкөіс фаршымен дәмдендіреді. Фаршталған кәдіні кастрюльге, немесе шұңғыл табаға салып, қаймақ соусын қосады, қақпағын жауып, әзір болғанша 20 минуттей бұқтырады да, ауық-ауық соус қосып отырады. Дастарқанға қояр алдында қаймақ соусын қатып, укроп себеді. Фарш жасау үшін тазартылған сәбіз бен пиязды жіңішкелеп немесе төрт бұрыштан турап, жайлап қуырады, оған пісірілген күріш, тұз, ұнтақталған бұрыш, жұқалап тілінген қызанақ, петрушка немесе аскөк қосып араластырады. Фаршқа қызанақтың орнына үгітілген жұмыртқа қосады. 1 кг кәдіге: 4 ас қасық күріш, 2—3 сәбіз, 2—3 пияз, 3 ас қасық сары май, 2—3 (200 г) қызанақ немесе 2 жұмыртқа, 1,5 стакан қаймақ соусы, тұз және дәмі татығанша бұрыш қосады.

Етпен фаршталған кәді[өңдеу]

Кәдіні етпен фарштау тәсілі овощты фарнгтаумен бірдей. Фарштау үшін етті ет тартқыштан 2 рет өткізеді, оған пісірілген (суытылған күйінде) күріш немесе үгітілген арпа жармасының ботқасын, кесілген және қуырылған пияз, аздаған су, тұз, ұнтақталған бұрыш, томат не қаймақ соусын қосып, духовкада 30—40 минут пісіреді. Дастарқанға қояр алдында жоғарыда аталған соустардың бірін қатып, үстіне петрушка мен аскөк себеді. 1 кг кәдіге: 200 сүрп ет, 1/2 стакан күріш немесе арпа жармасы, 1 пияз, 1 ас қасық өсімдік майы немесе сары май, 11/2 г стакан томат немесе қаймақ соусы, дәмі татығанша тұз бен бұрыш қажет.

Брынза қосылған кәді[өңдеу]

Кәдіні тазартыл, оны сопақшалап тіледі, тұздайды, ұнға аунатып шамалы қуырады. Жартылай қуырылған кәдіні май жағылған табаға салып, жұмыртқа мен майда туралған петрушка араласқан үгітілген брынза себеді. Оның үстіне қалған кәдіні салады. Бұған айран және жақсылап араластырылған жұмыртқа құяды да, духовкаға салып, қабықтанып, қызарғанша пісіреді. 1 кг кәдіге: 1 стақан үгітілген брынза, 3 жұмыртқа, 11/2 стакан айран, дәм, татымына қарай тұз қажет.[2]

Суреттер[өңдеу]

Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
  2. Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]