Грузиндер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Грузиндер
ქართველები
Картвелдер
Pharnavaz I (face).jpg Wachtang I. Gorgassali.jpg David III of Tao.jpg Bagrat III Unifier (crop).png Maria of Alania (crop).jpg
Вахтанг I Горгасал
Давид III Куропалат
Баграт III
Мария Аланская
პეტრე იბერი (სახე).jpg David IV of Georgia (Gelati fresco).jpg Queen Tamara of Georgia.jpg George Magnificent.jpg King Vakhtang VI of Kartli.jpg
Петр Ивер
Давид IV
Тамара
Георгий V
Вахтанг VI
Shota Rustaveli (photo).jpg Erekle II of Georgia and Kartli and Kakheti.png Bagration P I.jpg JStalin Secretary general CCCP 1942 flipped.jpg G. Balanchine (young).jpg
Шота Руставели
Ираклий II
Князь Петр Багратион
Джордж Баланчин
Iliachavchavadze.jpg Ivane Javakhishvili.jpg Eqvtime tayaishvili.jpg Paata burchuladze.jpg Katie Melua em Cascais.jpg
Илья Чавчавадзе
Иване Джавахишвили
Эквтиме Такаишвили
Паата Бурчуладзе
Кэти Мелуа
Бүкіл халықтың саны

шамамен 7 млн.

Ең көп таралған аймақтар
 Грузия

3 661 173(2002 ж. санақ) [1][2]

 Түркия

150 000 - 300 000[3]

 Ресей

157 803(2010 ж. бүкілресейлік халық санағы)[4][5]

 Иран

60 000[6]

 Украина

34 199(2001 ж. санақ)[7]

 Әзірбайжан

9 900(2009 ж. санақ)[8][9]; 14 877 (1999 ж. санақ)[10]

 Латвия

1155(2010)[11]

Тілдері

грузин тілі

Діні

Православие (Грузиндік Православие)

Грузиндер (өз-өздерін атауы — Картвелеби, груз. ქართველები) — Картвель тілдер тобына кіретін халық.[12]. Грузин халқының көп бөлігі Грузияның ішкі шекараларында қоныстанған.[12]. Сондай-ақ Түркияның шығыс аймақтарында және Иранның ішкі бөлігінде де (әсіресе Ферейдан қаласында) азды-көпті грузиндер мекендейді.[12].

Тілі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Картвель тілдер шоғырына жататын грузин тілінде сөйлйді. Грузиндер кұрамына аджар, гури, имерстин, лечхум, рачин, картлин, кахетин, моховский, тушин, пшав, т.б. субэтникалық топтар кіреді. Осыған байланысты грузин тілі 17 диалектіге бөлінеді. Жазуы ерте заманғы шығыс арамей жазуынан бастау алады.

Діні[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Грузиндердің көпшілігі христиан дінінің православие тармағын ұстанады. Кейбір бөлігі - мұсылман-сунниттер.

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Б.з.б. 8-ғасырда қазіргі Грузия аумағын алдымен кемерліктер, кейін сақтар басып алды. Көп уақыи бойы бүкіл Кавказ аймағы Мидия патшалығы (б.з.б. 7-ғасыр) мен Ахемен әулетінің (б.з.б. 6-ғасыр) иелігінде болды. б.з.б. 6-ғасырда Батыс Грузияда Колхида патшалығы, ал 4-ғасырда Шығыс Грузияда Иберия патшалығы құрылды. 3-4 ғасырларда елге христиан діні тарай бастады. 4-ғасырдан бастап Грузияға парсылар шабуыл жасап, 523 жылы елді толық бағындырды. 7-9 ғасырларды Грузияның басым бөлігі Араб халифатына қосылды. 10-ғасырдан бастап Грузия біртұтас мемлекет болып бірікті. Елді Багратион әулетінен шыққан патшалар билеп, 11-ғасырда Солтүстік Арменияны жаулап алды. Давид І (1073-1121), Георги ІІІ (1156-84), Тамара (1184-1213) патшалар тұсында Грузия Кавказдағы мықты мемлекеттердің бірі болды.

Грузия 13-ғасырдың 2-жартысынан бастап Шыңғыс ханның ұрпақтарының, 14-ғасырдың 2-жартысында Әмір Темір мемлекетінің иелігінде болды. 15-ғасырда бірнеше ұсақ мемлекетке (Картли, Кахети, Имеретия патшалықтары мен Мегрель, Гурий, Абхазия княздіктері) ыдырап, 16-18 ғасырларда Иран мен Осман сұлтандығының арасындағы ұрыс майданына айналды. 17-ғасырда Иран шаһы Аббас І Грузияға бірнеше жорықтар ұйымдастырды.

18-ғасырдан бастап Грузия қайтадан біріге бастады. 18-ғасырдың екінші жартысында Картли (Иберия) және Кахети патшалықтары біріктірілді. 1801 жылы Картли-Кахети патшалықтары өмір сүруін тоқтатып, Шығыс Грузия толығымен Ресейге қосылды. 1803-1864 ж. Батыс Грузия да Ресейге толығымен бағынды.

Кәсібі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Дәстүрлі кәсібі жүн, мақта мен жібектен, зығырдан мата тоқу, киіз текемет басу, ағаш пен темір ұсталығы, зергерлік өнері дамыған. Баспаналары - таулы өңірде цихе-сахли (қорған үй), қалған жерлерде тас пен кірпіштен салынған 2-4 қабатты чардахини сахли, каолина сахли және бір қабатты мицурис сахли деп аталады.

Мәдениеті[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Грузин мәдениеті шығыс халықтары және грек-рим мәдениеттерімен араласу нәтижесінде қалыптасты.
Ұлттық киімдері: ерлер - "перанги" деп аталатын жейде, нипхаби, шарвали (шалбар), чоха (сырт киім), бешпент тәрізді ахалухи киеді. Қыста тон (ткави), бөрік (надаби), баскиім (надбис куди), аң терісінен жасалған қалпақ пен башлык (кабалаки), пананаки киеді. Әйелдер - жейде (перанш) мен ұзын шалбар (шеидиши), белін белбеумен буынатын ұзын көйлек (картули каба) киген.
Ұлттық тағамдары - көкөніс пен жеміс-жидек, сүт, айран, ірімшік, май, қаймақ. Ет тағамына кәуап, хинкали, чихиртма, жатады. Сусындары шай, кофе.

Қазақстандағы грузиндер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Грузиндердің алғашқы өкілдері Қазақстанға 19-ғасырдың соңы мен 20-ғасырдың бас кезінде келе бастады. Екінші толқын 20-ғасырдың ортасы мен соңына қарай көш-қон үдерістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы грузиндердің саны - 5,3 мың адам (2013).[13]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Мойындалмаған Абхазия және Оңтүстік Осетия Республикаларының территорияларында санақ жүргізілмеді.
  2. a b c Ethnic groups by major administrative-territorial units Мұрағатталған 7 сәуірдің 2014 жылы.  (ағыл.)
  3. joshuaproject.Turkey — People Groups (ағыл.)
  4. a b c d e f g Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 ж. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 ж. Мұрағатталған 5 маусымның 2016 жылы. (орыс.)
  5. Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010 Мұрағатталған 23 желтоқсанның 2021 жылы.  (орыс.)
  6. joshuaproject.Iran — People Groups (ағыл.)
  7. a b c d e f Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык. Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 тамыз 2011. (орыс.)
  8. Ethnic composition of Azerbaijan 2009 (ағыл.)
  9. http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/1_5.xls Мұрағатталған 4 қаңтардың 2012 жылы.
  10. Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 ж.). Демоскоп  (орыс.)
  11. Распределение населения Латвии по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010 Мұрағатталған 22 шілденің 2011 жылы.  (латыш.)
  12. a b c Дэвид М.Лэнг "Общая характеристика и происхождение Грузин" // Грузины — Москва, 2008. — ISBN 978-5-9524-3813-2.
  13. Қазақстан халқы. Энциклопедия. /Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева. /Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2016. 157-158 бет ISBN 978-601-7472-88-7