Ахемен әулеті

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Ахеменидтер әулеті
көне парс. Ariyānām Xšaçam

Median Empire.svg
Б. з. д. 550 жыл — Б. з. д. 330 жыл


Vergina Sun.svg
Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg Achaemenid Falcon.svg
байрақ Елтаңбасы
Achaemenid Empire (flat map).svg
Астанасы Персеполис (50 000), Пасаргады, Экбатана (50 000), Сузы (100 000), Вавилон (200 000)
Ірі қалалары Персеполис, Вавилон, Бактра (200 000), Сарды (100 000), Сузы, Пасаргады, Экбатана, Мемфис (50 000), Милет (40 000), Дамаск (40 000), Мараканда (40 000), Сур (40 000)
Тіл(дер)і Көне парсы, арамей, элам, аккад, армян
Ақша бірлігі Дарик
Аумағы 5 500 000 км²
Халқы 50 млн. адам (б.з.д. 480 ж.)
35 млн. адам (б.з.д. 330 ж.)
Басқару формасы монархия
Династиясы Ахеменидтер
Шаһиншаһ
 - б.з.д. 559530 Кир II
Тарихы
 - б.з.д. 550 Құрылды
 - б.з.д. 500 - б.з.д. 449 Грек-Парсы соғысы
 - б.з.д. 330 Өмір сүруін тоқтатты
Мидия
Жаңа Вавилон патшалығы
Соғды
Бактрия
Лидия
XXVI династиясы
Ежелгі Македония
Селевкидтер мемлекеті

Ахемен әулеті (көне парс. Ariyānām Xšaçam — «Арий империясы»), сондай-ақ Бірінші Парсы империясы — б.з.д. VI - IV ғасырларда өмір сүрген, Алдыңғы Азия және Африканың солтүстік-шығыс аумағында парсы әулеті Ахеменидтер құрған ежелгі мемлекет. Б.з.д. VI ғасырдың соңына қарай Ахеменид империясының шекарасы батыста Эгей теңізінен бастап шығысында Үнді өзеніне дейін, оңтүстікте Нілдің алғашқы шегінен солтүстікте Кавказға дейін созылған.

Мемлекет тарихы жайлы дереккөздер[өңдеу]

Парсылардың шығу тегі[өңдеу]

Әкімшілік бөлімі[өңдеу]

Ахеменид империясының кеңеюі мен құлдырауы[өңдеу]

Ахеменнің ұлы Теисп (Чишпиш) және оның тікелей ұрпақтары — Кир І, Камбиз І, Кир ІІ Аншананың (Солтүстік Эламдағы) патшалары атанған. Ежелгі Шығыс елдерінің көпшілік бөлігін қол астына қаратқан Кир ІІ Ахемен әулетінің ұлы империясын құрды. Ахемен әулетінің үлкен бұтағы Камбиз ІІ-мен (522 ж.) бітеді. Әулеттің кіші бұтағы Дарий І-ден басталады. А. ә-нің билеушілері: Ұлы Кир (546 — 530, 558 жылдан бастап Персия мен Аншананы биледі), Камбиз (530 — 522), Дарий І (522 — 486), Ксеркс І (486 — 465), Артаксеркс І (465 — 424), Ксеркс ІІ (424), Согдиан (424 — 423), Дарий ІІ (423 — 404), Артаксеркс ІІ (404 — 358), Артаксеркс ІІІ (358 — 338), Арсес (338 — 336), Дарий ІІІ (336 — 330). А. ә. тұсында еркін, жеке мемлекеттік жүйе орнады. Мемлекетті шаһиншах биледі.

Ұлы Кир тұсында Лидия, Маргиана, Вавилон, Соғда, Финикия жаулап алынды. Дарий І тұсында парсы елі аумағы шығысында Үндістанмен, Памирмен, батысында Адриатика теңізімен, Ливияның батыс шебімен, солтүстігінденде Каспий теңізімен, Қап (Кавказ) тауларымен және Қара теңізбен, ал оңтүстігінде Оман теңізімен, Парсы шығанағымен, Арабиямен шектесті. Ахемен әулеті тұсында билеуші топ 2 сатыдан тұрды: біріншісі (7 парсы әулеті) мемлекеттік істерге араласып, шаһиншах әскеріне басшылық етті. Екінші сатыдағылар діни істермен айналысты. Біздің заманымыздан бұрын 330 жылы Ескендір Зұлқарнайын (қ. Александр Македонский) шапқыншылығы салдарынан 220 жыл ғұмыр кешкен Ахемен мемлекеті біржолата талқандалып, Ахемен әулетінің билігі үзілді.[1][2]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Али Акбар Деһхода, Деһходаның анықтама сөздігі, 1 т., Тегеран, 1961; Абдолазим Резои, Иранның он мың жылдық тарихы, 1 т., Тегеран, 1996.
  2. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Achaemenid Empire