Самарқан

Самарқан
	Қала
	Самарқан
	өзб. Samarqand
	Логотипі
Әкімшілігі
Ел	Өзбекстан
Облыс	Самарқан
Хәкімі	Фазлиддин Умаров
Тарихы мен географиясы
Координаттары	39°39′15″ с. е. 66°57′35″ ш. б. / 39.65417° с. е. 66.95972° ш. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 39°39′15″ с. е. 66°57′35″ ш. б. / 39.65417° с. е. 66.95972° ш. б. (G) (O) (Я)
Құрылған уақыты	б.з.д. VIII ғасыры
Бұрынғы атаулары	Марақанда, Соғдиана
Жер аумағы	123,82 км²
Орталығының биiктігі	720 м
Климаты	субтропиктік-ішкі континенттік
Уақыт белдеуі	UTC+5
Тұрғындары
Тұрғыны	559,4 мың адам (2021)
Тығыздығы	4518 адам/км²
Агломерация	↗ шамамен 1 млн
Ұлттық құрамы	өзбектер, тәжіктер, орыстар және басқалары
Конфессиялар	мұсылман-суниттер, христиандар, мұсылман-шиитер және басқалары
Этнохороним	Самарқанддық
Ресми тілі	өзбек
Сандық идентификаторлары
Телефон коды	+998 66
Пошта индексі	140100
Автомобиль коды	14 (1998-2008), 30-39 (2008)
Басқалары
Марапаттары
Қала күні	18 қазан
	samshahar.uz (өзб.)
	Самарқан
	Самарқан шекарасы
	Ортаққордағы санаты: Самарқан

Самарқан (өзб. Samarqand) — Өзбекстандағы ежелгі қала, Самарқан облысының әкімшілік орталығы. Халық саны 519 мың (2016) адамға тең, халық саны бойынша Өзбекстанның үшінші қаласы.

Этимологиясы

Қала атауының шығу тегінің бір нұсқасы бойынша «Самарқан» сөзі соғдылық Smʼrknδh және асмара сөзінен («тас» немесе «жартас») немесе («форт» не «қала») сөздерінен шыққан[

Сипаттамасы

Самарқан Өзбекстанның солтүстік-шығысында, Зеравшан өзенінің аңғарында, Тәжікстанмен шекарадан 35 шақырым жерде орналасқан. Қала теңіз деңгейінен 720 метр биіктіктегі кең қыратта орналасқан. Оңтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым жерде орташа биіктігі 4000 метрден асатын Зеравшан жотасы көтеріледі, оның ең биік нүктесі Шымтарға тауы (5489 м).^[2]

Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық

Самарқан — үлкен қала. Ол өз елінде (Өзбекстан) халық саны бойынша 3-ші орында, аймақта (Самарқан облысы) көш бастап тұр. Әлемдегі барлық қалалар арасындағы орны: шамамен 1221 орын.

Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Гүлабат (4 км), Тайлақ (10 км), Жамбай (13 км), Шарқын (14 км), Жұма (28 км), Бұлыңғыр (29 км), Ұрғыт (33 км), Лайыш (33 км), Шелек (34 км), Пайарық (41 км), Маржанбұлақ (51 км), Достық (55 км), Митан (55 км), Пенжакент (56 км, Тәжікстан), Іштіхан (56 км), Китаб (57 км), Осмат (58 км), Нұрабат (58 км), Шаһрисабз (64 км), Су қоймасы (66 км).^[3]

Тарихы

Біздің заманымыздан 4 ғасырда Марканд деген атпен белгілі болды. Біздің заманымыздан 330 ж. Ескендір Зұлқарнайын жаулап алып, өз мемлекетінің құрамына енгізді. Б.з.б. I ғасырдан біздің заманымыздың IV ғасырына дейінгі аралықта Кушан патшалығының ірі сауда орталығы болды. IV ғасырдан VI ғасырға дейін Түрік қағанатының құрамына енген Соғды мемлекетінің астанасы болды. Самарқанды VIII ғасырдың басында арабтар, IX ғасырда Самани әулеті, XI ғасырда Қарахан әулеті, одан соң селжүктер, XII ғасырдың орта шенінде қидандар басып алды. XIII ғасырдың бас кезінде Хорезм шаһтары билік етті. 1220 жылы Шыңғыс хан әскерлерімен жауланды. XIV ғасырдың аяғы мен XV ғасырдың басында Әмір Темір мемлекетінің астанасы болды. 1500 жылы Шайбани мемлекетінің, XVI ғасырдың аяғында Бұхара хандығының құрамына кірді. 1868 жылы патшалық Ресей әскерлері басып алды да, Ресей империясының қарауына енді. 1924–1930 жылдары Өзбек КСРның астанасы болды. 1970 жылдың қазанында Самарқанның 2500 жылдығы аталып өтілді.

Көрнекі орындары

Самарқанның ежелгі Афрасиаб атанған солтүстік-шығыс бөлігінде қала тарихының мұражайы, Шаһи Зинда ғимараты, Бибі ханым мешіті сияқты тамаша сәулет ескерткіштері шоғырланған. Ескі Самарқанның орталығында Регистан, одан оңтүстікке қарай Гүр Әмір, Ақсарай, Рухабат; оңтүстік-шығысында Ишарат хан мазарлары, т.б. орналасқан. Самарқанда Жалаңтөс Баһадүр салдырған «Ширдор» медресесі өзінің көркемдігімен ерекшеленеді.

Экономикасы

Самарқанд Өзбекстанның ірі өнеркәсіптік және экономикалық орталықтарының бірі болып табылады. Жетекші сала – машина жасау. Қалада Isuzu автобустары мен жүк көліктерін шығаратын Самарқанд «СамАвто» автомобиль зауыты бар.

Жеңіл, құрылыс, химия, мұнай-химия, химия-фармацевтика, тамақ өнеркәсібі де дамыған, сондай-ақ электронды тұрмыстық техниканы шығаратын электронды жабдық зауыттары бар.

Самарқанда элеватор зауыты, тұрмыстық тоңазытқыштар шығаратын «Сино» кәсіпорнының зауыты, темекі өнімдерін өңдеу және орау бойынша «УзБат» темекі фабрикасы, Самарқан шай орау фабрикасы, шарап зауыты, сүт өнімдерін шығаратын «АгроБраво» кәсіпорны, Самарқанд тоқыма фабрикасы және басқа да кәсіпорындар мен зауыттар бар.

Туризм Самарқан экономикасының маңызды саласы. Бұл қала Өзбекстандағы туристік орталықтардың бірі болып табылады. Ал туризмнен түсетін табыс қала экономикасында үлкен рөл атқарады.