Пәкістан

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Координаттар: 30°02′00″ с. е. 69°29′00″ ш. б. / 30.03333° с. е. 69.48333° ш. б. / 30.03333; 69.48333 (G) (O) (Я)
Пәкістан Ислам Республикасы
урдуша: اسلامی جمہوریہ پاکِستان
ағылш. Islamic Republic of Pakistan
Flag of Pakistan.svg State emblem of Pakistan.svg
Байрақ Елтаңба
Ұран: «Ittehad, Tanzim, Yaqeen-e-Muhkam (Urdu)
("Үміт, Бірлік және Тәртіп")»
Әнұран: «Qaumi Tarana» (тыңдау )
Pakistan (orthographic projection).svg
Тәуелсіздік күні 14 тамыз 1947 (Ұлыбританиядан)
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілі урду, ағылшын тілі
Елорда Исламабад
Ірі қалалары Карачи, Лахор, Фейсалабад
Үкімет түрі Федеративтік Исламдық Президенттік республика
Президенті
Премьер-министрі
Ариф Алви[1].
Имран Хан[2].
Мемлекеттік діні ислам (тек қана сунит)
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
Әлем бойынша 35-орын
803 940 км²
Жұрты
• Сарап (2017)
Тығыздығы

207 774 520[3] адам (6)
258,45 адам/км²
Экономикасы
ЖІӨ (АҚТ)
  • Қорытынды (2016)
  • Жан басына шаққанда

984,205 млрд[4] $ (28-ші)
5,08[4] $ (0,515-шы)
Валютасы пәкістан рупиясы, (PKR, код 118)
Қосымша мәліметтер
Интернет үйшігі .pk
ISO коды PK
ХОК коды PAK
Телефон коды +92
Уақыт белдеулері +5[5]

Пәкістан (урдуша: پاکِستان[paːkɪˈst̪aːn], ағылш. Pakistan [ˈpækɪstæn] немесе [pɑːkiˈstɑːn]), толық атауы — Пәкістан Ислам Республикасы (урдуша: اسلامی جمہوریہ پاکِستان‎ Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, ағылш. Islamic Republic of Pakistan) — Оңтүстік Азиядағы мемлекет. Жер аумағы — 803,9 мың км². Халқы 258,45 млн[6]. (2017). Жергілікті тұрғындары пенджабтықтар, пуштундар, синдхилер, белуджилер. Ресми тілі — урду тілі. Мемлекеттік діні — ислам (сүнниттер). Астанасы — Исламабад қаласы Әкімш. жағынан 4 провинцияға бөлінеді. Мемлекет басшысы президент. Жоғары заң шығарушы органы — 2 палаталы парламент (Сенат және Ұлттық ассамблея). Заң жобаларының исламмен сәйкестігін қадағалайтын орган — Ислам кеңесі. Ұлттық мейрамы — 14 тамыз — Тәуелсіздік күні, Пәкістан күні — 23 наурыз (1956). Ақша өлшемі — пәкістан рупиі.

Табиғаты[өңдеу]

A.
Рубаб - халық аспабы

Пәкістан аумағының шығысы мен оңтүстік-шығысында Инд өзенінің аллювийлі аласа жазығы, солтүстігінде Гиндукуш және Гималай тау жүйелері (ең биік жері 7690 м), батысында, солтүстік-батысында иран таулы қыратының жоталары орналасқан. Аумағының көпшілік бөлігінің климаты тропиктік, солтүстік-батысы — субтропиктік, құрғақ континенттік. Қаңтардағы орташа температура жазық бөлігінде 12 — 16oС, теңіз жағалауында 20oС, шілдеде 35oС. Жауын-шашынның орташа мөлш. теңіз жағалауында 150 — 250 мм, Пенджаб атырабында 350 — 500 мм, елдің солтүстігінде 1000 — 1500 мм. Ірі өзені — Инд. Көпшілік жерінде шөл, шөлейт, шөлейттенген саванна өсімдіктері, өзен бойларында бұта, тауларда қылқан жапырақты орман өседі.

Тарихы[өңдеу]

Ежелгі кезең[өңдеу]

Мохенджо-Дароның діни қызметкерінің мүсіні
Сұлтан Махмұд Ғазнауидің салтанатты сарайында бейнеленген, онда асыл және асыл адам жиналған..
Сикх билігі кезінде бүлінген минареттермен Бадшахи мешіті

III-II мыңжылдық BC. e. Пәкістан аумағында адамзат тарихындағы ең көне өркениеттердің бірі болды - Харапптық. Б.з.б. II мыңжылдықта. e. Пәкістан аумағында ариада мекендеген. Ескендір Зұлқарнайының Батыс Үндістан мегаполистеріне қарсы науқанының нәтижесінде (соңда-яқ Таксила) соныңда эллинизм мәдениеті әсер етеді. Күшті Кушан патшалығын құрды — Буддизмнің алғашқы шұғылалығы.

VIII ғасырдан бастап. e. Исламның таралуы ел аумағында басталады. Орта ғасырларда газнавидтер мен гуридтер басқаратын ірі мұсылман мемлекеттері қалыптасты. XIII ғасырда аумағы Моңғол империясының бір бөлігі болып табылады. Моңғол империясының ыдырағаннан кейін, аумағы Әмір Темір мемлекетінің бөлігі болып табылады, ол бірнеше мемлекеттерге бөлінеді. ХІХ ғасырдағы Тимур әулетінің өкілдерінің бірі Ұлы Моғол империясын құрды. XVIII ғасырда Сикхтік, Белуджистанда, Пенджабта сілкінісінің ұлтшылығын жоғалтқаннан кейін.

A.
Пәкістан Британдық Индияның бөлiмiнен кейiн

Колониалдық мерзiм[өңдеу]

Пәкістан жерінде б.з.б. 3 — 2-мыңжылдықта ежелгі өркениет ошағының бірі — ертедегі үнділік Хараппа мәдениетіне жататын мемлекеттік бірлестіктер өмір сүрді. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың орта шенінде арилер келіп қоныстанып, кейіннен үнді-ари халықтары қалыптасты. Б.з.б. 7 — 6 ғасырларда Пәкістан жерінде алғашқы үнді-ари мемлекеттері — Мадра, Гандхара, Саувира, т.б. құрылды. Б.з.б. 6 ғасырдың аяғында Үнді өз. мен оның тармақтары алабындағы жерлер Ахемен әулеті билігіне қарады. Б.з.б 327 — 325 жылдары Үнді өз. алқабындағы жерлерді Александр Македонский жаулап алып, оның империясы ыдырағаннан кейін Пәкістан аумағында Грек-Үнді патшалығы пайда болды. Б.з. 1 — 3 ғасырларында Үнді өзені алабы Кушан патшалығына қарап, оның астанасы Пурушапура (қазіргі Пешавар қ.) болды.

Кушан патшалығы құлағаннан кейін, Пәкістан жерінің батыс аймақтары Сасани әулеті, ал шығысы — Гупта әулеті империяларының құрамына кірді. 5 ғасырдың 2-жартысында бұл жерлерде хиониттер немесе эфталиттер ( Ақ ғұндар) билік құрды. 8 ғасырдың басында Синд пен Пенджабтың оңтүстік бөлігін арабтар жаулап алып, ол жерлерге ислам дінін таратты. 11 ғасырдың басында Үнді өз. алабын Ғазнауи әулеті, 12 ғасырдың аяғында Гури әулеті, 13 ғасырдың басында Дели сұлтандығы жаулап алды. 16 ғасырда Дели сұлтандығы құлағаннан кейін Пенджаб, Синд және Үнді өзендерінің оң жақ жағалауы Бабыр құрған Ұлы моғолдар империясына қарады. Бір кезде Мұхаммед Хайдар Дулати та бұл аймаққа Ұлы моғолдар атынан билік жүргізген. 18 ғасырдың орта шенінде Пәкістанды ауған билеушісі Ахмад шаі Дуррани бағындырады. 18 ғасырдың аяғында Синд пен Белуджистанда бірнеше князьдіктер құрылды. 19 ғасырдың ортасына қарай Пәкістан жерін ағылшындар өз отарына айналдырды.

Қазіргі мерзім[өңдеу]

2-дүниежүз. соғыстан кейін ағылшындар Үндістанға тәуелсіздік берді. Бұрынғы Британ Үндістаны діни-қауымдық бойынша Үндістан мен Пәкістан мемлекеті болып екіге бөлінді. 1947 жылы 14 тамызда Пәкістан тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. 1954 жылға дейін Пәкістанның саяси өмірінде Мұсылман лигасы үстемдік құрды. Шығыс Пәкістан, Синд, Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясы, Белуджистан аймақтарының халқы 1948 жылдан бастап Пәкістанның әкімшілік-аумақтық құрылымын ұлттық-лингвист. негізде қайта өзгерту, провинцияларға ішкі автономия беру сияқты, т.б. саяси талаптар қойды.

Өкімет билігін қолдан шығармау үшін Мұсылман лигасы бенгал ұлттық қозғалысына бірқатар жеңілдіктер берді. 1956 жылы 23 наурызда Пәкістан федерац. Ислам Республикасы болып жарияланды. 1958 — 70 жылдары Пәкістандағы өкімет билігі әскерилердің қолында болды. Пәкістан мен Үндістан арасындағы даулы аумақтық мәселелер бойынша 1965, 1971 жылы қарулы қақтығыстар орын алды. 1971 жылы Шығыс Пәкістан жерінде тәуелсіз Бангладеш мемлекеті жарияланды. Пәкістандағы әскерилердің режимінен кейін билік басына жаңадан келген З.А. Бхутто мен Үндістан премьер-министрі И.Гандидің Симледегі кездесуі (1972) пәкстан-үнді қатынасын реттеуге жол ашты.

1973 жылы жаңа конституция қабылданды. З.А. Бхутто елде әлеуметтік-экономикалық, саяси реформалар жүргізді. Бірақ 1977 жылы елдегі саяси дағдарысты пайдаланып, мемлекеттік төңкеріс жасаған ген. М.Зия ул-Хак әскерилерді тағы да билікке алып келді. Дегенмен ішкі-сыртқы күштердің ықпалымен 1988 жылы Пәкістанда еркін парламент сайлауы өтіп, Халық партиясы жеңіске жетті. Үкімет басына партия жетекшісі Беназир Бхутто келді. Алайда ел басшысы әскерилердің қолдауына ие Гулам Исхак Хан болды. 1990 жылы ол елдегі әлеуметтік-саяси дағдарысты және Үндістанмен Кашмир мәселесінің күрт ушығып кетуін сылтауратып, президент Бхутто үкіметін таратты. 1996 жылы жаңадан сайланған президент Ұлттық Ассамблеяны таратты. Ол тұста әлеуметтік-экономикалық, саяси мәселелер шешілмеді, этн. және діни қақтығыстар орын алды.

Үндістанмен байланысы, әсіресе Кашмир мәселесі екі мемлекет те ядролық сынақ өткізгеннен кейін мүлде шиеленісе түсті. 1999 жылы Пәкістанда тағы да әскери төңкеріс болды.

Үкімет құрылымы[өңдеу]

Мемлекеттік жүйенің негіздері[өңдеу]

Пәкістан - 4 провинциялар (Пенджаб, Sind Хайбер Пахтунхва (бұрынғы Солтүстік-батыс шекаралық облысы) және Белуджистан) тұратын Федеративтік Республикасы аралас түрі. Пәкістан провинцияларына Сонымен қатар, сондай-ақ Үндістан мәлімделген Гилгит-Балтистан және Кашмир тегін Федералдық басқарылатын тайпалық аумақтар мен аймақтардың (соңғы юре тәуелсіз мемлекет ретінде Пәкістан танылған, бірақ ол шын мәнінде оның бөлігі болып табылады), кіреді. Мемлекеттің негізгі заңы - 1972 жылы қабылданған Конституция. 1972 жылғы Конституция, ол 1985 жылы қалпына келтірілді және қазір түзетулер бірқатар жұмыс істейді, 1977 жылы таратылды. Пәкістан мемлекеттің басты институттарының еліміздің тәуелсіз дамуының алғашқы жылдары құрылды.

Пәкістанның алғашқы Конституциясы 1956 жылы 23 наурызда қабылданды. Конституцияда ел президенті мұсылман болу керек деп айтқан. Бұл мақала Аюб Ханның 1962 жылғы конституциясында сақталған. 1972 жылы, жаңа конституция ол 1985 жылға дейін тоқтатылды, содан кейін Бас Зия-уль-Хак, бастаған әскери төңкеріс жасаған болатын 1977 жылға дейін жұмыс, ол қабылданды. Оның айтуынша, Ислам - елдің мемлекеттік діні.

Экономикасы[өңдеу]

A.
Пәкістанның физикалық картасы

Пәкістан— аграрлы ел. Ауыл шаруашылығының негізгі дақылдары — мақта, күріш, астық, қант құрағы, жеміс-жидек. Табиғи жағдайы жылына 2 — 3 рет өнім жинауға мүмкіндік береді. Тоқыма және тамақ жеңіл өнеркәсібі дамыған. Бұған қоса металлургия, газ, мұнай өңдеу, цемент шығару өндірістері жақсы жолға қойылған. Экспортқа мақта-мата, жіп, күріш, былғары, балық, кілем шығарып, сырттан бидай және машина, құрал жабдықтар, тұтыну тауарларын алады. Негізгі сыртқы сауда серіктестері:АҚШ, Жапония, Германия. 1992 жылы ақпаннан Қазақстан мен Пәкістан мемлекеттері арасында дипломатикалық қатынас орнаған. Алматыда Пәкістан елшілігі, Исламабадта Қазақстан елшілігі ашылды. 1995 жылы Б.Бхутто, 1996 жылы С.Ф. Легари Қазақстанға ресми сапармен келіп қайтты.

Әкімшілік бөлінуі[өңдеу]

Провинциялар[өңдеу]

Аймақ Әкімшілік орталығы Статусы Ауданы[7],
км²
Тұрғындары[8][9],
чел. (2011)
Тығыздығы,
адам/км²
1 Белуджистан Кветта провинция 347 190 13 162 222 37,91
2 Хайбер-Пахтунхва Пешавар провинция 74 521 26 896 829 360,93
3 Пенджаб Лахор провинция 205 344 91 379 615 445,01
4 Синд Карачи провинция 140 914 55 245 497 392,05
5 Федеральдық астаналық территориясы Исламабад федералдық аумақ 906 1 151 868 1269,98
6 Федералдық басқарылатын тайпалық аумақтар Пешавар федералдық аумақ 27 220 4 452 913 163,60
7 Азад Кашмир Музаффарабад Пәкістандық Кашмир аймағы 11 639 3 631 224 311,99
8 Гилгит-Балтистан Гилгит Пәкістандық Кашмир аймағы 72 520 1 155 755 15,94
Всего 880 2541) 197 075 923 223,89
1)Қазіргі уақытта Пәкістанмен басқарылатын жалпы аумағына Джамму және Кашмир Үнді штатының бөліктерінен тұрады (Үндістан мен Пәкістан арасындағы даулы аумақ).

Ең ірі қалалар[өңдеу]

Аймақ[өңдеу]

Провинция Ауыл округтерінің саны
Белуджистан 30
Хайбер-Пахтунхва 25
Пенджаб 36
Синд 23
Астаналық аумақ 1
Зона Племён 7 агентств и 6 Шекаралық өңірлер
Азад Кашмир 10
Гилгит-Балтистан 7
Пәкістан 132 аудан, 7 агенттік, 6 шекара ауданы бар

Мәдениет[өңдеу]

Пәкістанның мәдениеті мұсылман мұрасына негізделген, сонымен қатар үнді субконтинентінің халықтарының исламға дейінгі дәстүрлерін қамтиды. Оның ғасырлық британдық билігі үлкен әсер етті. Соңғы онжылдықтарда, әсіресе, жастар арасында американдық мәдениеттің әсері байқалады: голливудтық фильмдер, американдық видео ойындары, мультфильмдер, комикстер, кітаптар, сондай-ақ сән (джинсы мен бейсболка киюі), фастфуд, сусындар және т.б.

Музыка[өңдеу]

музыка және би, Пенджаб байқалады жергілікті үрдістер, Хайбер Пахтунхва, Синд және Белуджистан, қоғамдастықтың урдутілдік Пәкістанда тән сол өте қатты ерекшеленеді. Осы сарынның урду мәдениет фон шегеріледі, ал бірінші жағдайда, халық әндері мен билері туралы екпін байқалады. себебі негізінен еліміздің Осы тілде сөйлеген көпшілігі Үндістанда үйлерінен түбір қосылымдарды жоғалған мухаджирам, тиесілі факт болып табылады. Пәкістан өнер Кеңес би, музыка, мүсін және кескіндеме аймақтық стильдер тұрақтылығын қолдау ұмтылады.

Дереккөздер[өңдеу]