Өзбек әліпбиі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Өзбек әліппесі — 24 (29) әріптен тұратын заманауи латын қарпіне негізделінген әліппе.

Бас және кіші әріптері:

A B D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V X Y Z SH CH NG -
a b d e f g h i j k l m n o p q r s t u v x y z sh ch ng ʼ


Тарихы[өңдеу]

1928 ж. дейін өзбек тілінде араб жазуы пайдаланылды.

Яналиф[өңдеу]

19281940 жж. латын жазуына негізделінген Яналиф пайдаланылды:

A a B b C c Ç ç D d E e Ə ə F f
G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m
N n N̡ n̡ O o Ө ө P p Q q R r S s
Ş ş T t U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ
Ь ь '

1936 ж. әдеби өзбек тілінің емлесі қыпшақ диалекттерінен қарлық диалекттерінің негізіне көшірілді (сингармонизмсыз), сондықтан Ə ə, Ө ө, Y y, Ь ь әріптері әліппеден өшірілді.

Кирил[өңдеу]

19401992 жж. кирил жазуы пайдаланылды:

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н О о
П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц
Ч ч Ш ш Ъ ъ Ь ь Э э Ю ю Я я Ў ў
Қ қ Ғ ғ Ҳ ҳ

Қазіргі латын жазуы[өңдеу]

1992 өзбек тілінде қайтадан латын жазуы пайдаланылады, бірақ Яналиф үлгіснде емес, ағылшан әліппесі негізінде (мақала басын қараңыз).

Салыстырмалы кесте[өңдеу]

Араб Яналиф Кирил Қазіргі
латын
IPA қазақша кирил
транскрипциясы
—1929 1936—1940 1940—1992 1992—
ﺍ, ه Ə ə А а A a [ɑ] ә
B в Б б B b [b] б
چ C c Ч ч Ch ch [ʧ] ч
D d Д д D d [d] д
E e Е е E e [ɛ] е
F f Ф ф F f [f] ф
گ G g Г г G g [g'] г
Ƣ ƣ Ғ ғ Gʻ gʻ [ɣ] ғ
ﺡ,ﻩ H h Ҳ ҳ H h [h] һ
ی I i И и I i [ɪ] і/и
ﺝ, ژ Ç ç, Ƶ ƶ Ж ж J j [ʤ] дж
K k К к K k [k'] к
Q q Қ қ Q q [q] қ
L l Л л L l [l] л
M m М м M m [m] м
N n Н н N n [n] н
ڭ N̡ n̡ НГ нг Ng ng [ŋ] ң
A a О о O o [ɔ] а
O o Ў ў Oʻ oʻ [o] о
پ P p П п P p [p] п
R r Р р R r [r] р
ﺙ,ﺱ,ﺹ S s С с S s [s] с
Ş ş Ш ш Sh sh [ʃ] ш
ﺕ,ﻁ T t Т т T t [t] т
U u У у U u [u] ұ
V v В в V v [v], [w] в; у әрпі сөздің аяғында
X x Х х X x [x] х
ی J j Й й Y y [j] й; ya, yu/yü (я, ю) әрптерімен жазылады
ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ Z z З з Z z [z] з
ء, ع ' Ъ ъ ʼ [ʔ]

Өзбек жазуының ерекшелері:

  • Қазіргі латын жазуындағы Oʻoʻ әрпіне, кирилде — Ўў, Яналифте — Oo келеді. Бұл әріп жуан жартылай жабық о дыбысын (кәдімгі о дыбысына ұқсас) белгілейді ([o]).
  • Қазіргі латын жазуындағы Oo әрпіне, кирилде — Оо, Яналифте — Aa келеді (Оо емес!). Бұл әріп [ɔ] жуан ашық дыбысын белгілейді (о мен а арасында естіледі).
  • Қазіргі латын жазуындағы Aa әрпіне, кирилде — Аа, Яналифте — Əə келеді. Бұл әріп жіңішке ашық ә дыбысын белгілейді ([ɑ]).
  • Кирил жазуындағы Ёё, Юю, Яя, латында тиісінше Yo yo, Yu yu, Ya ya тіркесімдері келеді.
  • Ее әрпі сөз басында және дауыстылардың соңында Ye ye тіркесім бен жазылады.
  • Ээ әрпі тура латын Ee әрпімен жазылады.
  • Цц әрпі сөздің ішіндегі орнына қарай не Ts ts тіркесімімен, не Ss әрпімен жазылады.
  • Сөзде ia, io, ai, oi әріптері қиюласқанда, i әрпі iy деп оқылады: milliard, biologiya, mozaika, alkoloid.
  • Сөзде ea, ae, oe әріптері қиюласқанда, e әрпі y (латын) деп оқылады: teatr, aerostat, poema.
  • Сөзде с және ҳ қиюласқанда, латын жазуында әріп арасына келесідей апостроф салынады: мысалы, sʼh.
  • Апостроф (ʼ) дауыстылар соңында жазылғанда, дауысты дыбыстың ұзартылғанын белгілейді: she'r, e'tibor; o‘ артына келгенде жазылмайлды: moʻjiz, moʻtadil, moʻtabar.
  • Апостроф (ʼ) дауыстылар алдында жазылғанда, келесі дауысты дыбысының бөлек айтылуын (паузаны) белгілейді: inʼom, sanʼat, qatʼiy, masʼul.
  • Егер қаріпте қосылмыш төңкерілген үтір (ʻ — U+0312 COMBINING TURNED COMMA ABOVE), не нағыз типографиялық апостроф (ʼ — U+02BC MODIFIER LETTER APOSTROPHE) болмаса, тиісінше жалғыз сол тырнақшамен (‘ — U+2018 LEFT SINGLE QUOTATION MARK) мен жалғыз оң тырнақшамен (’ — U+2019 RIGHT SINGLE QUOTATION MARK) алматырылуға мүмкін. Е-пошта, SMS, т.б. қызметтерде бұлар тиісінше (` — U+0060 GRAVE ACCENT) және (' — U+0027 APOSTROPHE) дегенмен алмастырылады.

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]