Ибн Таймийа

Ибн Таймийа, Таки әд-Дин Ахмед (1263, Харран - 1328, Дамаск) - теолог, сопы және ханбалит бағытының заң маманы. 1269 ж. Шайға көшіп келді. Осы жерде Ибн Таймийаның әкесі, 1284 ж. өзі ұстаздық еткен Сукарийа медресесінде дәріс алды. 1296 ж. Шамдағы Ханбалийа медресесінде сабақ бере бастады. Бұдан кейінгі жылдары мамлюк сұлтаны әл-Мәлік әл-Мансур Ладжиннің Кіші Арменияға жасаған жорығына, сонан соң моңғолдардың Сирияға шабуыл жасау қаупі төнуіне байланысты оларға қарсы күрес ұйымдастыруға белсене атсалысты. 1306 - 1312 ж. Мысырға барып, жергілікті діндарлармен қақтығысып қалады да, антропоморфист деген айып тағылып түрмеге қамалады. 1313 ж. Дамаскіге қайтып келіп, ұстаздық қызметін жалғастырады. Бұл жерде де 2 мәрте (1321 және 1326 жылдары) түрмеге қамалып, ақыры сонда дүние саяды. Өзінің ханбалиттік сенімін «алтын орта» негізінде құрмақ болады. Құдайды Құранда және суннада сипаттағандай негізде ғана көрсету керегін айта келіп, догматикаға келгенде ол Аллаһты өзінің жасағандарымен салыстыруды, қасиетті текстерді символикоаллергор. түрде түсіндіруге болмайды деген ұғымды жоққа шығарды. Еріктіліктің және Пайғамбар мен Құдай сөзіне мейлінше сенудің қажеттілігі және тұрмыстың жоғары құпиялары тек Аллаһқа ғана мәлім екенін көрсете отырып, сенімді құрайтын сезімді, сенім көрініс табатын формулаларды, сенімді күштілікке жеткізетін іс-әрекеттерді атап айтты. Салафит ретінде Ибн Таймийа мазһабтардың негізін қалаушылардың доктриналарына қарағанда Пайғамбардың ізін қуушылар мен тілеулестерінің пікірлерін артық санаса, ыждаһат ережелерін анықтауда Құран тексі мен хадистердің артықшылығын мадақтады. Сонымен бірге ол үйлестік пікірлерге айрықша көңіл бөлген. «Рұқсат етілмеген жаңашылдыққа» қарсы күресе отырып, Ибн Таймийа Исламға филос, элементтерді кіргізуге талпыну, «әулиелерге» сиыну, Пайғамбар зиратына қажылыққа бару тәжірибесін сынға алды. Өзі «дұрыс бағыттағы сопылық шейхалар» ізбасары бола тұрып, сопыпантеистердің Құдайды эмпирикалық әлем түрімен және құралдарымен, тұрмыстың жеке-даралығымен теңестіруге негізделген іліміне қарсы шықты. Саясатта Ибн Таймийа мемлекет пен діннің бірлігін жақтады, «ірі мемлекетсіз дінге қауіп төнеді, ал шариғатсыз мемлекет рақымсыздыққа қарай бет бұрады» деді. Оның мемлекет туралы теориясының өзге сопылық теориялардан айырмашылық - халифаттың болуы міндетті емес екенін дәлелдеді, бір мезгілде бір немесе бірнеше имамның болуы мүмкіндігін мойындады, сүнниттердің оны сайлау керек деген концепциясына қарсы болды. Нақтылы әділ сайлаудың бұрынғы Исламда болғанының өзін жоққа шығара отырып, ол төрт «әділ халифаның» заңдылығын мойындады, онда да Әбу Бәкір мен Омардың үстемдігін көрсетті. Билік мәселесінде Ибн Таймийа мубайа принципін жақтады. Оның негізі - имам мен умманың бір-біріне берілгендігі мен адалдығына өзара ант беруі. Мемлекет басшысының құрайыштарға жатуы міндеттілігін жоққа шығарды. Ол одан өзгеше бір қара күшті, ақылдылық пен моральдық қасиетті талап ету қате, бұл кұдайдың құлын орындалмайтын, алынбайтын асуға тіреу, «кұдайға қарсы іс жасау» деп бағалаған. Ибн Таймийа билікті пайдақорлық мақсатта қолдануға қарсы болған. Билікке ұмтылу - қара бастан қайы үшін байлыққа ұмтылумен парапар деп санаған.^[1]