Литва тілі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Литван тілі
Lietuvių kalba
Сөйлеу орны: Литва, Аргентина, Австралия, Беларусь, Бразилия, Канада, Эстония, Қазақстан, Латвия, Польша, Ресей, Швеция, Құрама Патшалық, Ирландия, Уругвай, АҚШ 
Аумағы: Еуропа
Барлық сөйлеушілері: 2.96 миллион (Литва)
170,000 (Шетелде)
3.13 миллион (Дүние жүзі бойынша)[1] 
Әлемдегі қатары: 144-ші
Тіл ұясы: Үндіеуропалық тілдер
 Балтық тілдері
  Шығыс балтық тілдері
   Литван тілі 
Жазу әдісі: Латын әліпбиі 
Ресми күйі
Ресми күйі бар жері: Литва, Еуропа Одағы
Реттеушісі: Литван тілінің комиссиясы
Тіл белгілері
ISO 639-1: lt
ISO 639-2: lit
ISO 639-3: lit

 

Литван тілі (lietuvių kalba) — Литваның ресми тілі, Еуропалық Одақтың ресми тілдерінің бірі. Литвада ана тілі ретінде сөйлеушілерінің саны 2.96 миллион, шетелдерде шамамен 170,000. Литван тілі өзімен туыстас Латыш тілімен бірге Балтық тілдеріне жатады, алайда екеуі өзара түсінікті емес. Литван тілі латын әліпбиін қолданады.

Тарихы[өңдеу]

Литван тіліндегі сақталып отырған ең көне қолжазба (шамамен 1503 жыл), 15-ші ғасырда жазылған еңбектің көшірмесі.
First Lithuanian book (1547) The Simple Words of Catechism by Martynas Mažvydas
Еуропа тілдерінің картасы (1741), Исаның мінажатының алғашқы аяты литван тілінде берілген
Үндіеуропалықтардың қалай сөйлескендерін естігісі келетін әркім келіп, литван шаруасының сөйлегенін тыңдасын.

Литван тілінде үндіеуропалық тілдер өрбіп шыққан көне тілдерде болған есім морфологиясының көптеген бастапқы қасиеттері сақталған. Сол себепті литван тілі үндіеуропалық тілдердің салыстырмалы филологиясында маңызды роль атқарады. Салыстырмалы филологияның зерттеу нәтижелері көрсетіп отырғандай, литван тілі қазіргі үндіеуропалық тілдердің ішіндегі ең аз өзгерген тіл.[2][3]

Протоүндіеуропалық тілдің бөлшектенгенінен кейін Балтық-славян тілдерінің тобы пайда болғаны, содан соң ұзақ уақыт ортақ даму кезеңінен кейін славян және балтық тілдеріне бөлінгені туралы болжам бар (Szemerényi, 1957). Алайда Мейе, Климас, Зинкевичюс сияқты кейбір басқа тілтанушылар ондай ортақ прототілдің болғанына қарсы дәлелдер келтіріп, олардың арасындағы ұқсастықтарды ұзақ уақыт бойы бір-бірінің ықпалына түсіп отырғандарымен түсіндіреді. Балтық тілдерінде көптеген көне белгілердің бар екендігі даусыз болғанымен, олардың протоүндіеуропалық тілден дәл қалай өрбіп шыққаны әлі де анық емес.

Кейбір глоттохронологиялық пайымдаулар бойынша, шығыс балтық тілдері батыс балтық тілдерінен біздің заманымыздың 400-600 жылдары ажырап шыққан. Литван тілі мен латыш тілдерінің арасында елеулі айырмашылықтар 800 жылдан кейін пайдан бола бастаған, бірақ сонда да ұзақ уақытқа дейін оларды бір тілдің диалектілері ретінде қарастыруға болатын. Өтпелі диалектілер кем дегенде 14-15-ші ғасырларға дейін сақталып келді, 17-ші ғасырға дейін сақталған болуы да ықтимал. Екі тілдің алшақтай түсуіне қазіргі Латвияның жерін 13-14 ғасырларда неміс рыцарьлық ордендерінің жаулап алғаны қатты ықпал жасады.

Литван тілінің сақталып отырған ең көне ескерткіштеріне шамамен 1503-1525 жылдары жазып алынған Исаның мінажаты, Сәлем, Мәриям және Никея кредосы жатады. Ол ескерткіштер оңтүстік аукштайт диалектісінде жазылған. Кітаптар 1547 жылдан кейін басылып шығарыла бастаған, бірақ литвандардың арасындағы сауаттылық деңгейі 18-ші ғасырдың аяғына дейін төмен дәрежеде болып келді. 1864 жылы Қаңтар көтерілісінен кейін Литваның генерал-губернаторы Михаил Муравьёв тілдің білім беру саласында және кітап басуда қолданылуына толық тыйым салды, бірақ литван тіліндегі кітаптар шетелде — Шығыс Пруссияда және Құрама Штаттарда кедергісіз басыла берді. Ол кітаптарды Литваға қатаң түрме жазасына қарамастан әкелумен «книгнешяй» деп аталып кеткен адамдар айналысты, сол кітаптардың арқасында литван халқының ұлттық сана-сезімі өсіп, ақыры тыйым 1904 жылы алынып тасталды.

Йонас Яблонскис (1860-1930) литван әдеби тілінің қалыптасуына маңызды үлес қосты. 19-шы ғасырда жазба литван тілінің ережелері онсыз да өзгере бастаған болатын, бірақ Яблонскистің Lietuviškos kalbos gramatika («Литван тілінің грамматикасы») атты кітабына кіріспеде тілдің одан кейінгі дамуына зор әсер еткен маңызды қағидаларды қорытындылап-тұжырымдады. Ол ұсынған жалпыға бірдей литван тілі оның өзінің батыс аукштайт диалектісіне негізделіп, шығыстағы пруссия литвандарының диалектісінің кейбір жақтары енгізілді. Бұл диалектілерде көршілес көне прус тілінің әсерінің арқасында ежелгі айтылым сақталып қалып, басқа диалектілерде болса түрлі фонетикалық өзгерістер орын алып отырды. 1918 жылдан бастап литван тілі Литваның ресми тілі дәрежесіне ие болды. Литва Кеңес Одағының құрамында болған кезде литван тілі орыс тілімен қатар ресми қолданылып келді.

Классификациясы[өңдеу]

Литван тілі балтық тілдеріне жататын екі тірі тілдің біреуі болып табылады, екіншісі — латыш тілі. Балтық тілдеріне жатқан тағы бір тіл — көне прус тілі 19-шы ғасырға жетпей өлі тілге айналды. Балтық тілдеріне жатқан басқа тілдер — курон тілі мен судов тілі одан да бұрын жоғалған болатын. Балтық тілдері үндіеуропалық тілдердің жеке бір тармағын құрайды.

Географиялық таралуы[өңдеу]

Литван тілі негізінен Литвада таралған; сонымен бірге Беларусь, Латвия, Польша және Ресейдің Калининград облысында тұрып жатқан литван ұлтының өкілдерінің арасында да таралған. Аргентина, Австралия, Бразилия, Канада, Дания, Эстония, Франция, Исландия, Ирландия, Норвегия, Ресейдің қалған аймақтарында, Швеция, Құрама Патшалық, Құрама Штаттар және Уругвай елдерінде литвандардың ірі топтары тұрады.

Литвадағы 2 955 200 адам (3 460 липка татарларын қосқанда), яғни 1998 жылғы бүкіл халықтың 80%-ы литван тілін ана тілі ретінде біледі. Басқа ұлт өкілдері де түрлі дәрежеде литван тілін меңгерген. Дүние жүзі бойынша литван тілінде сөйлейтіндердің саны 4 000 000 шамасында (1993 UBS).

Ресми дәрежесі[өңдеу]

Литван тілі Литваның мемлекеттік тілі және Еуропа Одағының ресми тілдерінің бірі болып табылады.

Диалектілері[өңдеу]

Литван тілінің екі диалектісі бар: аукштайт диалектісі және жемайт диалектісі. Мына картаға қараңыз: [1]. Әдеби литван тілі мен жемайт диалектісінің арасында айырмашылықтар өте үлкен. Қазіргі аукштайт диалектісі 13-16 ғасырларда курон тілінің әсерімен қалыптасқан. Литван тілінің диалектілері Литваның этнографиялық аймақтарымен байланысқан.

Диалектілердің өздері кіші диалектілерге бөлінген. Екі диалектінің екеуі де үш кіші диалектіге бөлінген. Әдеби тіл батыс аукштайт диалектілеріне негізделген.

Дыбыстары[өңдеу]

Дауысты дыбыстары[өңдеу]

Үлгі:IPA notice Литван тілінде 12 жазба дауысты дыбыс бар. Латын әліпбиінің негізгі әріптеріне қоса «огонек» (яғни құйрықша) ұзын дауыстыларды белгілеу үшін қолданылады. Бұл осы дауыстылардың назализацияланған кезінен қалған тарихи белгі. Дәл сондай огонек құйрықшалары поляк тілінде де бар, онда ол мұрын жолымен айтылатын дыбыстарды белгілеуге қолданылады.

Бас әріп A Ą E Ę Ė I Į Y O U Ų Ū
Кіші әріп a ą e ę ė i į y o u ų ū
IPA ɐ
ɐː
ɐː æ
æː
æː i
o
u

Дауыссыз дыбыстары[өңдеу]

Lithuanian uses 20 consonant characters, drawn from the Roman alphabet. In addition, the digraph "Ch" represents a voiceless velar fricative (IPA [x]); the pronunciation of other digraphs can be deduced from their component elements.

Majuscule B C Č D F G H J K L M N P R S Š T V Z Ž
Minuscule b c č d f g h j k l m n p r s š t v z ž
IPA b ʦ ʧ d f ɡ ɣ j k l m n p r s ʃ t ʋ z ʒ

Фонологиясы[өңдеу]

Дауыссыздары[өңдеу]

  labial dental alveo-
dental
alveolar alveo-
palatal
velar
plosives voiceless p t       k
voiced b d       ɡ
fricatives voiceless f   s   ʃ x
voiced     z   ʒ ɣ
affricates voiceless     ʦ   ʧ  
voiced     ʣ   ʤ  
nasal m     n    
liquid lateral       l    
glide ʋ         j
rhotic trill       r    

Each consonant (except [j]) has two forms: palatalized and non-palatalized ([] - [b],[] - [d], [ɡʲ] - [ɡ] and so on). The consonants [f x ɣ] and their palatalized versions are only found in loanwords. The consonants preceding vowels [i] and [e] are always moderately palatalized, a feature common to East Slavic languages and not present in the Latvian language.

Unreleased stops are common in the Lithuanian language over released plosives.

(Adapted from http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_02.htm with necessary changes according to Lithuanian Language Encyclopedia[4])

Дауыстылары[өңдеу]

There are two possible ways to organize the Lithuanian vowel system. The traditional pattern has six long vowels and five short ones, with length as its distinctive feature:

  Front Central Back
Long Short Long Short
High i   u
Mid     o
Mid-low ɛː ɛ      
Low     ɐː   ɑ

(Adapted from http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_02.htm and http://www.lituanus.org/1972/72_1_05.htm .)

However, at least one researcher suggests that a tense vs. lax distinction may be the actual distinguishing feature, or may be at least equally important as vowel length.[5] Such a hypothesis yields the chart below, where 'long' and 'short' have been preserved to parallel the terminology used above.

  Front Back
Long Short Long Short
High ɪ ʊ
Mid   ɔ
Low æː a ɐː ʌ

Грамматикасы[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Lithuanian grammar

The Lithuanian language is a highly inflected language in which the relationships between parts of speech and their roles in a sentence are expressed by numerous flexions.

There are two grammatical genders in Lithuanian - feminine and masculine. There is no neuter gender per se, but there are some forms which are derived from the historical neuter gender, notably attributive adjectives. Lithuanian has a free, mobile stress, and is also characterized by pitch accent.

It has five noun and three adjective declensions and three verbal conjugations. All verbs have present, past, past iterative and future tenses of the indicative mood, subjunctive (or conditional) and imperative moods (both without distinction of tenses) and infinitive. These forms, except the infinitive, are conjugative, having two singular, two plural persons and the third person form common both for plural and singular. Lithuanian has the richest participle system of all Indo-European languages, having participles derived from all tenses with distinct active and passive forms, and several gerund forms. Nouns and other declinable words are declined in seven cases: nominative, genitive, dative, accusative, instrumental, locative, and vocative. In older Lithuanian texts three additional varieties of the locative case are found: illative, adessive and allative. The most common are the illative, which still is used, mostly in spoken language, and the allative, which survives in the standard language in some idiomatic usages. The adessive is nearly extinct.

In practical terms, these declensions render word order less important than in more isolating languages such as English. A Lithuanian speaker may word the English phrase "a car is coming" as either "atvažiuoja automobilis" or "automobilis atvažiuoja".

The first prescriptive grammar book of Lithuanian was commissioned by the Duke of Prussia, Frederick William, for use in the Lithuanian-speaking parishes of East-Prussia. It was written in Latin and German by Daniel Klein and published in Königsberg in 1653/1654. The first scientific Compendium of Lithuanian language was published in German in 1856/57 by August Schleicher, a professor at Prague University. In it he describes Prussian-Lithuanian which later is to become the "skeleton" (Buga) of modern Lithuanian.

Today there are two definitive books on Lithuanian grammar: one in English, the "Introduction to Modern Lithuanian" (called "Beginner's Lithuanian" in its newer editions) by Leonardas Dambriūnas, Antanas Klimas and William R. Schmalstieg, and another in Russian, Vytautas Ambrazas' "Грамматика Литовского языка" ("The Grammar of the Lithuanian Language"). Another recent book on Lithuanian grammar is the second edition of "Review of Modern Lithuanian Grammar" by Edmund Remys, published by Lithuanian Research and Studies Center, Chicago, 2003.

Сөздік қоры[өңдеу]

Литван тілінің ең үлкен сөздігі 20 томнан тұрады, онда жарты миллионнан астам сөзтізімдік мақала бар

Үндіеуропалық сөздік қоры[өңдеу]

Lithuanian is considered one of the more conservative modern Indo-European languages, and certain Lithuanian words are very similar to their Sanskrit counterparts. The Lithuanian and Sanskrit words sūnus (son) and avis (sheep) are exactly the same, and many other word pairs differ only slightly, such as dūmas for smoke (dhumas in Sanskrit), antras for second (antaras in Sanskrit), and vilkas for wolf (vrkas in Sanskrit). However, Lithuanian verbal morphology shows many innovations.

Lithuanian has many vocabulary items descended from Proto-Indo-European which are also found in Latin. Examples include the following words (the first word is Latin, the second is the Lithuanian cognate): rota — ratas (wheel), senex — senis (an old man), vir — vyras (a man), anguis — angis (a snake in Latin, a species of snakes in Lithuanian), linum — linas (flax, compare with English 'linen'), aro — ariu (I plow), iungo — jungiu (I join), duo — du (two), tres — trys (three), septem — septyni (seven), gentes — gentys (tribes), mensis — mėnesis (month), dentes — dantys (teeth), noctes — naktys (nights), sedemus — sėdime (we sit) and so on. This even extends to grammar, where for example Latin noun declensions ending in -um often correspond to Lithuanian . Many of the words from this list share similarities with other Indo-European languages, including English. However, despite frequent similarities in vocabulary, it should be remembered that Lithuanian is not descended from Latin, Sanskrit or any other attested Indo-European language, but rather they are all descended from Proto-Indo-European.

On the other hand, the numerous lexical and grammatical similarities between Baltic and Slavic languages suggest an affinity between these two language groups. However, there exist a number of Baltic (particularly Lithuanian) words, notably those that are similar to Sanskrit or Latin, which lack counterparts in Slavic languages. This fact was puzzling to many linguists prior to the middle of the 19th century, but was later influential in the re-creation of the Proto Indo-European language. In any event, the history of the earlier relations between Baltic and Slavic languages and a more exact genesis of the affinity between the two groups remains in dispute.

Санскрит тіліндегі сөздерге ұқсас немесе дәл сондай болып келетін литван сөздері[өңдеу]

  • Литванша du/dvi, Санскритше dvi/dve, Грекше duo/dwo/tyu, Латынша duo («екі»)
  • Литванша trys, Санскритше tri/traya, Грекше trios/tria/treis, Латынша tres («үш»)
  • Литванша penki(os), Санскритше páñcan, Грекше pente/pende(cis) («бес»)
  • Литванша šeši(os), Санскритше sas, Грекше heks/hecs/hex, Латынша secs/sex («алты»)
  • Литванша septyni(os), Санскритше saptahn/sapta, Грекше hepta(cis)/septa, Латынша septem («жеті»)
  • Литванша aštuoni(os), Санскритше ashtan/ashta, Грекше akto/okto/oktu(cis), Латынша octo («сегіз»)
  • Литванша dešimt(is), Санскритше dasham, Грекше deka/deca(cis), Латынша deci/decem («он»)
  • Литванша žiema, Санскритше hima («қыс»)
  • Литванша derva/darva, Санскритше druma/taru («ағаш»)
  • Литванша vilkas, Санскритше vrika («қасқыр»)

Литван тіліне герман тілдерінен енген сөздер[өңдеу]

  • Литванша midus, Гот тілінде midu ("бал")

Кірме сөздер[өңдеу]

In a 1934 book entitled Die Germanismen des Litauischen. Teil I: Die deutschen Lehnwörter im Litauischen, K. Alminauskis found 2,770 loan words, of which about 130 were of uncertain origin. The majority of the loan words were found to have been derived from the Polish, Belarussian, and немісше languages, with some evidence that these languages all acquired the words from contacts and trade with Prussia during the era of the Grand Duchy of Lithuania.[6] Loan words comprised about 20% of the vocabulary used in the first book printed in the Lithuanian language in 1547, Martynas Mažvydas's Catechism.[7] The majority of loan words in the 20th century arrived from the Russian language.[8] Towards the end of the 20th century a number of Ағылшын тілі words and expressions entered the spoken vernacular of city dwellers, especially the younger ones.[9]

The Lithuanian government has an established language policy, which encourages the development of equivalent vocabulary to replace loan words.[10]

Жазу жүйесі[өңдеу]

Like many of the Indo-European languages, Lithuanian employs a modified Roman script. It is composed of 32 letters. The collation order presents one surprise: "Y" is moved to occur between "Į" (I nosinė) and "J" because "Y" actually represents a prolonged /iː/.

A Ą B C Č D E Ę Ė F G H I Į Y J K L M N O P R S Š T U Ų Ū V Z Ž
a ą b c č d e ę ė f g h i į y j k l m n o p r s š t u ų ū v z ž

Acute, grave, tilde and macron accents can be used to mark stress and vowel length. However, these are generally not written, except in dictionaries, grammars, and where needed for clarity. In addition, the following digraphs are used, but are treated as sequences of two letters for collation purposes. It should be noted that the "Ch" digraph represents a velar fricative, while the others are straightforward combinations of their component letters.

Dz dz [dz](dzė), Dž dž [dʒ](džė), Ch ch [x](cha).

Мысалдар[өңдеу]

(language) lietuvių
(nationality) lietuvis (masculine), lietuvė (feminine) ("lĭetuvis", lĭetuvē)
  • Hello (informally): labas ("lahbas", [lābas])
  • Goodbye (informally): iki! ("iki'", [iki])
  • Please: prašau ("prashau", [praʃaŭ])
  • Thank you: ačiū ("ahchjooh", [āiū])
  • That one: tas (masculine), ta (feminine) ("tas, ta")
  • How much (does it cost)?: kiek kainuoja? ("kjek kainuoja", [kĭek kainǔoja])
  • Yes: taip ([taĭp])
  • No: ne ("ne")
  • Sorry: atsiprašau ("Atsiprashau", [atsipraʃaŭ])
  • I don't understand: nesuprantu ([nesuprantu])
  • Do you speak English?: (ar) kalbate angliškai? ([/ar/ kalbate āngliʃkaĭ ?])
  • Where is ...?: Kur yra? ([kur īra?])
  • tea: arbata (arbata)

Тағы қараңыз[өңдеу]

Сілтемелер[өңдеу]

  1. Тілдің «Ethnologue» бойынша коды:lit
  2. Zinkevičius Z. Rytų Lietuva praeityje ir dabar — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. — P. p.9. — ISBN 5-420-01085-2.
  3. Lithuanian Language. Encyclopedia Britannica.
  4. Lithuanian Language Encyclopedia (in Lithuanian), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos inst., 1999. pp. 497 - 498. ISBN 5-420-01433-5
  5. Girdenis, Aleksas.Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai (The theoretical basics of the phonology of Lithuanian, in Lithuanian), 2nd Edition, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos inst., 2003. pp. 222 - 232. ISBN 5-420-01501-3
  6. Ways of Germanisms into Lithuanian. N. Cepiene, Acta Baltico-Slavica, 2006
  7. Martynas Mažvydas' Language. Zigmas Zinkevičius, 1996. Accessed October 26, 2007.
  8. Slavic loanwords in the northern sub-dialect of the southern part of west high Lithuanian. V. Sakalauskiene, Acta Baltico-Slavica 2006. Accessed October 26, 2007.
  9. The Anglicization of Lithuanian. Antanas Kilmas, Lituanus, Summer 1994. Accessed October 26, 2007.
  10. lang_de State Language Policy Guidelines 2003–2008. Seimas of Lithuania, 2003. Accessed October 26, 2007.
  • Leonardas Dambriūnas, Antanas Klimas, William R. Schmalstieg, Beginner's Lithuanian, Hippocrene Books, 1999, ISBN 0-7818-0678-X. Older editions (copyright 1966) called "Introduction to modern Lithuanian".
  • Remys, Edmund, Review of Modern Lithuanian Grammar, Lithuanian Research and Studies Center, Chicago, 2nd revised edition, 2003.
  • Klimas, Antanas Baltic and Slavic revisited. Lituanus vol. 19, no. 1, Spring 1973 . Тексерілді, 23 қазан 2007.
  • Zigmas Zinkevičius, "Lietuvių kalbos istorija" ("History of Lithuanian Language") Vol.1, Vilnius: Mokslas, 1984, ISBN 5-420-00102-0.
  • Remys, Edmund, General distinguishing features of various Indo-European languages and their relationship to Lithuanian, Indogermanische Forschungen, Berlin, New York, 2007.

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]

Үлгі:InterWiki

Wiktionary-logo-en.png
Lithuanian language сөздер тізімі үшін, Уикисөздік ашық сөздігінде мына [[wikt:Category:{{{category}}}|{{{category}}} сөздер санатын]] қараңыз