Қарлық қағандығы

Қарлық қағандығы — қарлық (көнетүркіше: қарлұқ) тайпаларының мемлекеті (756—940 жж.).

Қарлық тайпаларынын мекені — Алтай маңында орналасқан. 8 ғ. бастап қарлықтар Жетісуға қоныс аударады. Қарлықтардың арқасында 751 ж. арабтар Талас бойында түріктермен болған шайқасты жеңеді. Осы кезден бастап қарлық тайпалары күшейіп, олардың патшасы өз билігін Алтайда орнатады.

755 ж. қарлықтар Жетісуда түргештерді жеңеді. Түргештердің жартысы қарлықтарға бағынады, ал қалғаны шығысқа таман көшуге мәжбүр болды.

7 ғасырдың басындағы қытайдың "Таншу" әулеттік хроникасында қарлұқтардың түрік тілдес тайпалардың бір тармағы екендігі, олардың құрамында бұлақ, жікіл, ташлық деген тайпалардың бар екендігі көрсетілген.

Қарлықтар туралы деректер 5 ғ. жатады. Ол «бұлақ» деген атпен белгілі. Түркі руна ескерткіштерінде «үш қарлық» атын Алтай тауы мен Балқаш көлінің шығыс жағалауы арасын қоныс еткен көшпелі тайпалар бірлестігіне айтады. 7 ғ. ортасында қарлық бірлестігі құрамына бұлақ, шігіл мен ташлық кірген. Көсемдері Елтабар деп аталған.

766 ж. түргеш қағандарының қос ордасы Тараз бен Суябты қоса, бүкіл Жетісу қарлық жабғысының қоластына көшеді. Олар ерте феодалдық мемлекет құрады.

Араф географы Әл-Марвази (12 ғ.) қарлықтар құрамында 9 тайпа болғанын айтады. Қарлық конфедерациясына Жетісу мен оңтүстік Қазақстанның тухси, шігілдер, әзкіштер, халаджылар, чаруктер, барысхандар, т.б. түркі тілдес тайпалар кірген.

8—10 ғғ. Қарлық тайпалары Қазақстанның Жоңғар Алатауынан бастап, Сырдың орта ағысына дейінгі көсіліп жатқан территорияны қоныс етеді. Балқаш пен Ыстықкөл арасы, Шу, Іле, Талас өзендері бойында, Отырарға дейін көшіп жүреді.

Олардың билеушісі джабғу, 840 ж. бастап каған атағын алды. Көшпелі тайпалардың билеуші ақсүйек топтарының қолында жайылымдар мен құнарлы жер ғана емес, қала орталықтары да болды. Қарлықтар елінде 25 қала мен қыстақ болған. Олардың ішінде Тараз, Құлан, Мерке, Атлалық, Тұзын, Балық, Барысқан және т.б. Қарлық қалалары Ұлы Жібек жолы бойында орналасты.

Қарлық қағанаты ішкі қырқыс, өкіметті алу жолындағы, қоныс-өрісті иемдену жолындағы талас-тартыс мемлекетті ыдыратты. 940 (942) ж. Баласағұнды (қарлық мемлекетінің елордасын) Шығыс Түркістандағы түріктер (Тянь-Шянь жағынан қоныс аударған чығыл және ягма тайпалары) жаулап алады. Осыдан кейін Жетісуда билік қараханидтерге өтеді. Сонымен, 940 ж. қарлық мемлекеті өмір сүруін тоқтатты