Кіші жүз

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Кіші жүз
Қазақ хандығының еншісіндегі жер
1731 жылдан бастап Ресей империясының құрамында
Kazakh Khanate.svg
1718 — 1822


Flag of Russia.svg


Жуз.svg
XX ғ. басындағы көшпенді Ұлы жүздердің қоныстаңған жерлері. Кіші жүз картада жасыл түспен белгіленген
Астана 17181798 Ташкент
Тіл(дер)і Қазақ тілі
Халқы Қазақтар
1,1 млн адам. (1800 ж.)
Мирасқорлық
Қазақ хандығы
Ресей империясы
Тағы қараңыз: Қазақ жүздері
A.
Қазақ жүздерінің мекендеген жерлері. Ұлы жүз(қызғылт түспен белгіленген), Орта жүз(қызғылт сары түс), Кіші жүз(жасыл түс)
Қазақстан  Қазақстан тарихы
Emblem of Kazakhstan.svg
Ежелгі Қазақстан тарихы

Андронов мәдениеті
СақтарҮйсіндерҚаңлыларҒұндар

Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері

Түрік қағанаты (552603)
Батыс Түрік қағанаты (603704)
Түргеш қағанаты (704756)
Қарлұқ қағанаты (756940)
КаңғарларҚимақтарОғыздар
ҚарахандарҚарақытайларҚыпшақтар

Қазақстанның орта ғасырлардағы мемлекеттері

Моңғол империясы (12051291)
Жошы ұлысы (12241481)
Шағатай ұлысы (12221370) • Орда Ежен ұлысы (12421446)
Шайбани ұлысы (1243 — ?) • Ақ Орда (XIIIXV ғғ..)
Көк ОрдаӘбілқайыр хандығы (14281480)
Ноғай ордасы (14401634) • Сығанақ хандығы (13401379)
Моғолстан (13461706) • Ташкент хандығы (15011627)

Қазақ хандығы (14651847)
Ұлы жүз (17151822)
Орта жүз (17151822)
Кіші жүз (17151731)

Ресей империясы құрамында

Бөкей ордасы (18011872)

Қазіргі заман

Алаш автономиясы (19171920)
Түркістан автономиясы (19171918)
Кырғыз (Қазақ) АКСР-і (19201925)
Қазақ АКСР-і (19251936)
Қазақ КСР-і (19361991)
Қазақстан Республикасы (1991—қазір)


Портал «Қазақстан»
Санат «Қазақстан тарихы»

Кіші жүз – Қазақстанның батыс аймағын мекендеген рулар мен тайпалар одағы. Қазақ халқының этникалық құрамына енеді.

Тарихы[өңдеу]

Қазақ халқы қалыптасқаннан көп бұрын Батыс Қазақстан өңірінде маңғыт немесе ноғайлы тайпалар одағы өмір сүрген болатын. Ноғай Ордасынан бөлінген алшын одағының негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты. Соған байланысты олар ел арасында “Кіші жүз – алшын” атанған. Оның құрамына:

  • 12 ата байұлы (адай, алаша, байбақты, беріш, жаппас, масқар, таз, тана, есентемір, ысық, қызылқұрт, шеркеш);
  • 6 ата әлімұлы (қаракесек, қарасақал, төртқара, кете, шөмекей, шекті);
  • 7 ата жетіру (табын, тама, кердері, керейт, жағалбайлы, телеу, рамадан) тайпалары енеді.
  • 15 – 17-ғасырларда ру-тайпалық топтар Бұрындық, Қасым, Ақназар, Тәуекел, Есім және Тәуке хандардың иеліктерінде болды. Тәуке хан тұсында Кіші жүзге Әбілқайыр хан сайланды (1710).
  • 1723 ж. Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласын үлкен апатқа ұшыратып, бұл кезең “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” аталды. Басқыншылардың шабуылына төтеп бере алмай Кіші жүздің бірқатар рулары Сауранды айналып өтіп, Хиуа мен Бұхарға беттеді. Бірақ мұнда да тұрақтай алмай, Жайыққа қарай ығысты. Ықпалды хан деп саналғанмен, Әбілқайырдың билігі Кіші жүзге түгелдей жүрмеді. Кейіннен Кіші жүзде Нұралы, Ерәлі, Есім, Айшуақ және Шерғазы хандар билік құрды. Қазақтардың Ресей қол астына алынғанына жарты ғасыр өткенде, империялық езгіге қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды. Оны Сырым Датұлы басқарды. Бұл күрес қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы Еділ мен Жайық аралығына көшіп, 1801 ж. Бөкей ордасын (Ішкі Бөкей ордасы) құрды.

Осы уақытта Бөкей ордасына Астрахан маңайын мекендеген ноғайлар Бөкей ханның қолдауымен көше бастайды. Әлі күнге дейін Кіші жүз қазақтарының арасында руға кірмейтін Ноғай-Қазақ руы бар.

  • 1824 ж. патша өкіметі Кіші жүзде хандық басқаруды жойып, оның орнына жекелеген аймақтарды билейтін басқарушы сұлтандар тағайындауға кірісті.
  • 1845 ж. Жәңгір хан өлген соң патша өкіметі Бөкей ордасындағы хан билігін де жойды.

Кіші жүз құрамына енген тайпалар мен рулар 15-ғасырдың екінші жартысы мен 20-ғасырдың басында, негізінен, Қазақстанның батыс өңірін мекендеп, қазақ халқының этногенезіне ұйытқы болды. Әр кезеңдегі дүрбелеңді оқиғалар, қоғамдық сілкіністер (жаугершілік жорықтар, “Ақтабан шұбырынды”, Отан қорғау, ұлт-азаттық соғыстар, әсіресе, 20-ғасырдағы большевизм асыра сілтеулерінен туындаған қуғын-сүргін, ашаршылықтар мен толқулар, т.б.) салдарынан жекелеген рулар мен аталар Орта жүз бен Ұлы жүздің тарихи аймақтарына, яғни Қазақстанның түкпір-түкпіріне, сондай-ақ, Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Ресей және алыс шет елге (Иран, Ауғанстан, т.б.) көшіп барып қоныстанды. Осындай көші-қон, араласулар нәтижесінде тайпалық одақтардың алғашқы құрылған кездегі мәні жойылып, біртұтас қазақ халқының қалыптасуын объективті ақиқатқа айналдырды. [1][2]

Мекені[өңдеу]

Сырдың төменгі жағы , Арал теңізінің жағалауы, Каспий ойпатының теріскей жағы.

Құрамы[өңдеу]

Кіші жүзді үш топтан тұратын алшындар құрайды.

Алшын[өңдеу]

Жетіру[өңдеу]

Мынаны да қараңыз[өңдеу]

Әбілқайыр хан

Пайдаланылған әдебиет[өңдеу]

  1. “Балалар Энциклопедиясы”, V-том
  2. Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8