Альтиплано үстірті мен Орьенте ойпаты

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Орьенте провинциясының елтаңбасы

Боливияның теңізге шығатын жолдары жоқ. Ол бес елмен: батыста Перу және Чилимен, шығысы мен солтүстігінде Бразилиямен, оңтүстігінде Парагвай және Аргентинамен шектеседі. Елдегі ең үлкен су қоймасы — Титикака көлі Перумен шекарада жатыр. Елдің ең маңызды таулы ауданы Боливияның батыс бөлігінде шамамен солтүстіктен оңтүстікке қарай жатқан екі таулы қыраттан құралады. Батысқа жақын жатқан таулы қыратта бір қатар әрекеттегі жанартаулар бар, оның тік беткейлері мен биік шыңдары Боливияның халық ең аз қоныстанған аудандары. Боливияның екі астанасы Ла-Пас пен Сукре орналасқан Шығыс қыратта халық тығыздау қоныстанған. Оның шығыс беткейлері қалың ормандармен жабылған. Бұл аймақ Боливиялық Андының ең ылғалды бөлігі, мұнда жыл сайын 1250 мм шамасында жауын-шашын түседі, жауындар әдетте, жылына бар-жоғы үш ай ғана жауады.

Орьенте ойпаты[өңдеу]

Альтиплано

Одан әрі солтүстік пен шығысқа қарай Орьенто деп аталатын кең ойпат басталады. Ол аллювийлі жазықтардан кең аумақты алып жатқан батпақтар мен тропиктік ормандардан құралады.

Альтиплано[өңдеу]

Альтиплано

Боливияны қиып өтетін Андының екі қыратының арасында кең көлемді биік таулы үстірт Альтиплано жатыр. Оның ұзындығы — 800 км-дей, ені — 320 км-ден астам. Альтиплано теңіз деңгейінен 3650 м-дей биіктікте орналасқан бірқатар ойыстардан тұрады. Олардың екеуінде Титикака мен Поопо көлдері орналасқан, ал қалған бірнешеуін сорлар қамтыған. Альтипланоның солтүстік бөлігі едәуір ылғалды, оңтүстігі құрғақтау.

Жауындар жазғы найзағайлармен бірге қаңтар және ақпан айларында келеді. Үстіртте суық жел соғып тұратындықтан мұндағы орташа температура 12°С-тан аспайды, ал қыста нөлден төмен түседі. Мұндағы топырақ құнарсыз, оларда, негізінен, шөп, бұталар мен ағаштар өседі. Бірақ бұл Катал өлкеде боливиялықтардың 70%-на жуығы кечуа мен пймара үндістері тұрады. Олардың бір бөлігі қалаларда тұрады және Оруро төңірегіндегі кен орындарында жұмыс істейді, басқалары жер өңдеп, альпако мен лама үйірлерін өсіреді. Боливия үкіметі адамдарды Альтипланодан Орьентеге қоныс аударуға шақырады: онда отынның кен орнының ашылуы, кең көлемді ағаш дайындау мен тропиктік дақылдарды өсіру экономиканы дамытуға негіз болуы мүмкін. Халық саны, әсіресе Орьентенің басты қаласы Санта-Крус пен оның айналасында тез өсуде, алайда Альтиплано тұрғындарының көпшілігі өздерінің ата-бабаларының отанын тастап кетуге асығар емес.

Ла-Пас қаласы

1895 жылдан бастап елде өндірілетін басты металл — қалайы болды. Боливия XX ғасырдың бірінші жартысында дүние жүзіндегі ең ірі қалайы өндіруші болды, әлі күнге дейін алғашқы ондықтың құрамына кіреді. 1980 жылдары неғұрлым маңызды минералдық шикізат рөлі қалайыдан мырышқа қарай ауысты. Өндірілетін басқа металдардың қатарында вольфрам, уран, мыс пен қорғасын бар. Боливиядағы электр тогының жартысына жуығы елде мұнай табиғи газ қорларының барлығына қарамастан су станцияларында өндіріледі. Табиғи газ Боливияның маңызды экспорттық тауары болып табылады, оның үлесіне валюталық түсімдердің 50%-дан астамы тиесілі. Елде басқа да минералдардың кен орындары бар, бірақ олардың бәрі бірдей игерілмеген. Боливияның мемлекеттік жүйесі дүние жүзінде ең орнықсыздардың бірі. 1825 жылы тәуелсіздікті жариялау мен 1826 жылы елдің бірінші Конституциясы бекітілгеннен бері елде 190-ға жуық мемлекеттік төңкерістер ітті. 17 конституция қабылданды, өкімет басына әскерилер жиі келді.

Боливия жалауы

Ірі қалаларда ойдағыдай дәрежедегі бай адамдар жеткілікті, бірақ ауылды жердегі өмір дәрежесі әдеттегідей қатал. Көптеген боливиялықтар кедейшілікте өмір сүреді және өмір сүру үшін қаржыны үлкен қиындықпен табады. Боливия шаруалары шығаруға тыйым салынған кокаин дайындауға кететін кока өсіреді. Қалалардан тыс жерде медициналық жәрдем алу мүмкін емес. Ең ірі қаласы — Ла-Пас үкімет резиденциясы, елдің басты өнеркәсіп орталығы және дүние жүзіндегі ең ірі қалалардың ішіндегі тауға ең биік орналасқаны. Ресми астанасы Сукреде халық анағүрлым аз.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5