Перу

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Перу Республикасы
ис. República del Perú
кеч. Piruw Mama Llaqta
айм. Piruw Suyu
Flag of Peru.svg Escudo nacional del Perú.svg
Байрақ Елтаңба
Ұран: «Somos libres, seámoslo siempre (Біз боспыз, әрдайым болайық)»
Әнұран: «Somos libres, seámoslo siempre» (тыңдау )
LocationPeru.svg
Перу мемлекеті
Тәуелсіздік күні 28 шілде 1821 (( Испания дан ))
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілі испан тілі — Мемлекеттік тіл

Американдық үндістердін халқының басымдылығымен өңірлерде ресми тілдер бар кечуа тілі, аймара тілі және басқа да жергілікті тілдер[1]

Елорда Лима
Ірі қалалары Лима, Арекипа Трухильо
Үкімет түрі Президенттік республика
Президент
Вице-президент
Премьер-министр
Мартин Вискарра[2]
Мерседес Араос
Фернандо Савала
Мемлекеттік діні Католицизм
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлем бойынша 19-шы-орын
1 285 216 км² км²
8,8
Жұрты
• Сарап ([[жыл|]])
Тығыздығы

30 741 062(июль 2016, оценка)[3] адам
адам/км² (40)
Экономикасы
ЖІӨ
  • Қорытынды (2017)
  • Жан басына шаққанда

30 741 062(июль 2016, оценка)[3] $ (28,220,764)
2368,8 МВФ $ ( 0,632[4])
ЖІӨ (номинал)
  • Қорытынды (31,826,018)
  • Жан басына шаққанда

23 $ (2016)
37 $ (9107[5])
АДИ (2013) 0,741[4] (жоғары) (77)
Валютасы Перу жаңа соль ( PEN, код 604 )
Қосымша мәліметтер
Интернет үйшігі .pe
ISO коды PER
ХОК коды PER
Телефон коды +51
Уақыт белдеулері UTC−5:00

Перу, Перу Республикасы (ис. República del Perú, кеч. Piruw Mama Llaqta, айм. Piruw Suyu) — Оңтүстік Америка құрлығының батыс бөлігінде орналасқан мемлекет. Жер аумағы 1,28 млн. км², астанасы — Лима қаласы. Халқы 27 млн-ға жуық (2000), 50%-ын — перуліктер (испан тілді метистер, креолдар), 49%-ын үндістер, 1%-ын жапондар мен америкалықтар құрайды. Ресми тіл есебінде испан және жергілікті үндістердің кечуа мен аймара тілдері қолданылады. Тұрғындарының 90%-ы — католиктер. Мемлекет басшысы — президент, үкімет басшысы — Министрлер Кеңесінің төрағасы. Жоғары заң шығарушы органы — бір палаталы демократиялық конгресс. Ұлттық мейрамы — Тәуелсіздік күні — 28 шілде (1821). Әкімш. жағынан 24 департамент пен 1 конституц. провинцияға бөлінеді. Ақша бірлігі — жаңа соль. Перу БҰҰ-ның (1945), Америка мемлекеттері ұйымының (1948) мүшесі.

География[өңдеу]

A.
Мачу Пикчу

Перудің табиғаты әр алуан. Тынық мұхитының жағалауын бойлай тар, шөлді жазық — коста созылып жатыр. Шығысында Амазона өзені алабына жататын жазықта сельва орналасқан. Перудің орталығында негізгі тау тізбектері — Батыс, Орталық және Шығыс Кордильерадан құралатын Анд тауларының биік әрі құз жартасты бөлігі — сьерра орналасқан. Ең биік нүктесі — Уаскаран тауы (6768 м). Елдің оңтүстігінде вулкандар да бар, олардың ішіндегі ең биігі — Мисти (5822 м). Ең ірі өзен — Амазона (Мараньон, Путумайо, Укаяли сияқты салалары бар). Климаттық жағдайы үш түрлі. Жазықтардағы жылдық орташа температура 24 — 27С, жауын-шашын мөлш. 3000 мм-ге дейін жетеді. Жауын-шашын желтоқсан мен мамыр аралығында көп түседі. Анд тауларының шығыс беткейлерінде тропик. ормандар өседі. Мұнда биіктік 10 — 14 м-ге дейін жететін ағаш тәрізді қырыққұлақтар, зәулім бамбуктер, қына бұтасы, мүк пен орхидеялар кездеседі. Сельваны өсімдіктердің 20000-нан астам түрлері кездесетін ылғалды, шетсіз-шексіз экваторлық орман алып жатыр. Жан-жануарлардан ламалар, ягуарлар, маймылдар, құстардың көптеген түрлері кездеседі. Сельвада сонымен қатар жер бетіндегі ең үлкен жылан — анаконда да кездеседі. Жер қойнауында мыс, алтын, мұнай, күміс, темір кентасы сияқты кен байлықтары мол.

Тарих[өңдеу]

A.
Теңiздегiсi Чили және Перудiң аралығында қорық,1879

Перу аумағы инктер өркениетінің орталығы ретінде белгілі. 1532 — 36 жылдары испан конкистадорлары инктер империясын бағындырды. 1543 жылы Оңтүстік Америкадағы барлық испан отарларын біріктірген Перу вице-корольдігі құрылды. 1821 жылы ұлт-азаттық қозғалыс нәтижесінде ел тәуелсіздігі жарияланды. 1825 жылы елден Боливия (Жоғары Перу) бөлініп шықты. Тынық мұхит соғысында (1879 — 83) Перу Боливия мен Чилиге қарсы соғысып, селитра кендеріне бай аумақтың бір бөлігінен айырылып қалды. 20 ғасырда Перу АҚШ капиталына тәуелді аймақтардың біріне айналды. Халық тұрмысы нашарлап, бірнеше рет әскери төңкеріс болып өтті. 1985 жылы ел тарихында тұңғыш рет еркін сайлау жүргізілді. 1990 жылы президент болып сайланған жапон иммигрантының ұлы А.Фухимори елде қатаң үнемдеу тәртібін енгізді, ал 1992 жылы парламентті таратып, конституцияның әрекет етуін уақытша тоқтатты.

Экономика[өңдеу]

A.

Перу тау-кен және балық өнеркәсібі дамыған ауыл шаруашылықты ел. Негізгі ауыл шаруашылығы дақылдары: мақта, қант құрағы, кофе, какао, күріш, картоп, жүгері. Ауыл шаруашылығында еңбекке жарамды халықтың 35%-ы жұмыс істейді. Өнеркәсіптің маңызды салалары — мұнай, қорғасын, мырыш, күміс (Перу күміс өндіруден дүние жүзінде 3-орын алады), мыс өндіру, автомобиль мен кеме жасау. Сыртқа мыс, мырыш, алтын, балық өнімдерін шығарады. Импортының негізін машиналар мен құрал-жабдықтар, минералдық ресурстар құрайды. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлш. 4390 АҚШ долл-на тең. Негізгі сауда серіктестері: АҚШ, Аргентина, Колумбия, Бразилия, Жапония.

==Перуліктер== (өз атауы — перуано) — Перу мемлекетінің негізгі халқы. АҚШ, Испания, ГФР, сондай-ақ Латиналық Америка елдерінде тұрады. Жалпы саны 12,5 млн. адам (2003). Испан және кечуа тілдерінде сөйлейді. Көпшілігі католик дінін, аздаған бөлігі дәстүрлі діни наным-сенімдерді ұстанады. Перуліктердің этн. негізін инктер билеген кечуа тайпалар бірлестігі құрған. 1532 — 36 жылдары испан отаршылары жаулап алғаннан кейін Перуліктер испан, креол (испандықтар ұрпақтары), испан-үндіс тектес метистер мен үндістер секілді этносаралық топтарға бөлінді. 16 — 17 ғасырларда үндістер саны отарлық саясат әсерінен күрт азайды. 19 ғасырда бірте-бірте Перуліктер ұлт болып қалыптаса бастады. Кейбір ғалымдар Перуліктер деп Перуліктердің тек испан тілді тұрғындарын ғана айтады. Дәстүрлі мәдениетінде еур. ықпал басым. Баспаналарын саз кірпіштерден тұрғызып, төбесін жүгері сабақтарымен жабады. Теңіз жағалауында тұратын халық үйді күйдірілген кірпіштен тұрғызады. Үндістер пончо, күртеше секілді ұлттық киімдерді әлі күнге дейін киеді. Тағамдары, негізінен, жүгері мен картоптан дайындалады. Оған лама, қой және сиыр етін қосады. Сүйікті сусындары — жүгеріден дайындалған писко мен чича (сыраның бір түрі). Қолөнерінде үндістік және испандық дәстүрлер сақталған.

Дереккөздер[өңдеу]

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том


  1. http://www.tc.gob.pe/constitucion.pdf Үлгі:Начало цитатыSon idiomas oficiales el castellano y, en las zonas donde predominen, también lo son el quechua, el aimara y las demás lenguas aborígenes, según la ley.Үлгі:Цитата соңы
  2. Martín Vizcarra sworn in as Peru's new president as embattled Kuczynski exits  (ағыл.) (23 сакавіка 2018). Тексерілді 23 сакавіка 2018.
  3. a b COUNTRY COMPARISON :: POPULATION
  4. a b Human Development Report 2013. United Nations Development Programme (14 наурыз 2013).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 14 наурыз 2013. Дереккөз алу қатесі: Invalid <ref> tag; name "HDI" defined multiple times with different content
  5. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named imf2