Боливия

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
ис. Estado Plurinacional de Bolivia
Үлгі:Lang-qu
Үлгі:Lang-ay
Үлгі:Lang-gn
Боливия Республикасы
Боливия байрағы Боливия елтаңбасы
Ұраны¡La unión es la fuerza!  (Испанша)
"Unity is strength!"
ӘнұраныBolivianos, el hado propicio
Боливия орналасуы
Елордасы Сукре
16°29′S, 68°8′W
Ең ірі қаласы  Santa Cruz de la Sierra
Ресми тілдері Испан, Кечуа, Аймара, гуарани және тағы 33 тіл
Үкімет түрі Социалист
 —  Президент Эво Моралес
 —  Вице-президенті Альваро Гарсиа Линера
Тәуелсіз
 —  Испаниядан 6 тамыз 1825 
Аумағы
 —  Барлығы 1 098 581  км² (See List)
Айтылым қатесі: Танылмаған тыныс белгісі « » sq mi 
 —  Су (%) 1.29
Жұрты
 —   жұрт санағы 8,857,870 
ЖІӨ (АҚТ) 2005 сарап.
 —  Бүкіл $25,684 миллиард (101st)
 —  Жан басына шаққанда $2,817 (125)
АДИ (2004) Green Arrow Up Darker.svg0.692 (medium) (115th)
Ұлттық ақшасы Боливиано (BOB)
Уақыт белдеу(лер)і (UTC-4)
Интернет үйшігі .bo
Телефон белгілемесі +591

Боли́вия (ис. Bolivia, Үлгі:Lang-qu, Үлгі:Lang-ay, Үлгі:Lang-gn), ресми атауы — Көпұлтты Боли́вия мемлекеті (ис. Estado Plurinacional de Bolivia [esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja]) — Оңтүстік Американың орталығындағы мемлекет.

Боливия солтүстігінде және солтүстік-шығысында Бразилиямен, оңтүстік-шығысында — Парагваймен, оңтүстігінде — Аргентинамен, оңтүстік-батысында және батысында — Чили және Перумен. Теңізге шығатын жолы Чили 1879 жылы Антофагаста портың басып алғаннан кейін жоқ.

Тарихы[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Боливия тарихы
Потоси қаласы

Мемлекеттік құрылымы[өңдеу]

Республика. Мемлекет басшысы мен үкімет басшысы — президент, 5-жылдық мерзімге халықпен сайланады. 2006 жылдың қаңтардың 22нен — Хуан Эво Моралес. Президент үкіметті басқарады, министрлер кабинетін тағайындайды, қарулы күштер жоғарғы басшысы бойлып табылады.

Сайладу жай көп дайуыс жинаған үміткер (50 %дан астам) президент деп танылады. Одан да анықтала алмаса парламент біріккен отырысында басым дауыс жинаған екі үміткердің бірін таңдайды.

2009 жылғы қаңтарда референдума нәтижесінде конституцияға өзгеріс енгізіліп (үндістерге айрықша құқық пен экономикаға мемлекеттік бақылау жайлы) кезекті президенттік және парламент сайлаулары мерзімінен бырын, 6 желтоқсанда 2009 жылы өткізілді. Моралес екінші рет сайлауға қатысуға рұқсат алып сайлауда айқын жеңіске жетті (60 %дан артық дауыс жинап).[4]

Екі-палаталы парламент — 36 сенатор және 130 депутат, 5 жылға сайланады.

Саяси партиялары[өңдеу]

2009 жылдың желтоқсанындағы сайлау бойынша:

  • Социализмге қарай қозғалысы — солшыл (басында Моралес), 26 сенатор, 88 депутат.
  • Боливия үшін прогрессивті жоспар — оң-центристік, 10 сенатор, 37 депутат
  • Ұлттық бірлік майданы — центристік, 3 депутат
  • Әлеуметтік одақ — центристік, 2 депутат

Боливияда тағы 6 парламентте орын алмаған заңды партия бар.

Саяси жағдай[өңдеу]

Ла-Пас қаласының орталығы, Боливияның әкімшілік орталығы

Эво Моралес (лақап аты Эль Эво) — Боливия тарихындағы бірінші үндіс президент.

Әкімшілік бөлінісі[өңдеу]

Әкімшілік-территориялық жағынан Боливия 9 департаментке бөлінеді. Ал департаменттер провинцияларға бөлінеді.

Географиялық мағлұмат[өңдеу]

Сурет:Физическая карта Боливии.png
Боливия физикалық картасы

Боливияның жер ауданы 1 098 580 км². Ол әлем бойынша жер ауданы жағынан 27 орында.

Боливиялық Альтиплано түстері

Боливия 1879 жылдан бері теңізбен шектеспейді — сол жылы ол өзінің жағалаулық Антофагаста аймағын Екінші тынық мұхиттық соғысы нәтижесінде Чилиге беріп қойған. Дегенмен Атлант мұхитына Боливия шыға алады — Парагвай өзені бойынша.

Боливия территориясында алуан түрлі эко-аймақ бар. Елдің батысында Анд таулы аймағы, Альтиплано үстіртімен бірге. Шығысында төменгі жазықтары амазондық кең Тропикалық ормандер мен Чако аймақтатын қамтиды. Елдегі ең биік нүкте — Орурода орналасқан Сахама (6542 м) өшкен жанартауы. Титикака көлі Боливия мен Перу шекарасында орналасқан. Әлемдегі ең үлкен Уюни сортаңы елдің оңтүстік-батысында, Потосида орналасқан.

Боливияның ірі қалалары: Ла-Пас, Эль-Альто, Санта-Крус-де-ла-Сьерра және Кочабамба.

Боливия бес елмен құрлықтық шекарасы бар: Аргентинамен — 832 километр, Бразилиямен — 3423 километр, Чили — 860 километр, Парагваймен — 750 километр, және Перумен — 1075 километр.

Сыртқы сауда[өңдеу]

Экспорт — 6,4 млрд долл. (2008) — газ, соя, шикі мұнай, мырыш рудасы, қалайы.

Негізгі сатып алушылар — Бразилия 60,1%, АҚШ 8,3%, Жапония 4,1%.

Импорт — 4,6 млрд долл. (2008) — мұнай өнімдері, продовольствие, автомобилдер.

Негізгі сатушылар — Бразилия 26,7%, Аргентина 16,3%, АҚШ 10,5%, Чили 9,5%, Перу 7,1%, Қытай 4,8%.

Халқы[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Боливия халқы
Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Боливиялықтар

Халық саны — 9,9 млн (2010 жылғы бағалау).

Жылдық өсім — 1,7% (фертильность — 3,1 туу бір әйелге).

Орташа өмір сүру жасы — 64 жыл еркектре, 7жыл әйелдер.

Ұлттық-нәсілдік құрамы — үндістер 55% (негізі кечуа және аймара), метистер 30%, ақтар 15%.

Тілдер — 3 ресми тіл: испан 60,7%, кечуа 21,2%, аймара 14,6%; басқа тілдер 3,6% (2001 жылғы санақ бойынша).

Дін — католики 95%, протестант (інжілдік методисттер) 5%.

Сауатттылық — 93% еркек, 80% әйел (по переписи 2001 года).

Түсініктемелер[өңдеу]

  1. City of Potosí — UNESCO World Heritage Centre
  2. El mundo desde Potosí : vida y reflexiones de Bartolomé Arzans de Orsúa y Vela
  3. Боливия из Республики превратилась в «Многонациональное государство»., «mail.ru», 10.06.2009
  4. Эво Моралес одержал победу на выборах в Боливии//vesti.ru, 07.12.09г.

Үлгі:OAS