Колибри

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Тринидад және Тобагоның 4 колибриі

Колибри (ағылш. Hummingbird) – ұзынқанатты құстар отрядының бір тармағы, әлемдегі ең кішкентай құс.

Ерекшелігі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Эрнст Геккельдің "Kunstformen der Natur" атты кітабындағы иллюстрация, 1904 ж

Колибридің бір тұқымдасқа жататын 321 түрі Солтүстік және Оңтүстік Америка өңірінде кеңінен таралған. Оңтүстік Американың Амазонка бассейндерінде, ылғалды жазықтарда сондай-ақ таулар мен шөлейттерде мекендейді.

Денесінің ұзындығы 5,7 см-ден – 21,6 см-ге дейін, салм. 1,5 – 20 г-дай. Жер бетіндегі ең ұсақ құстар. Қораздарының қауырсындары түрлі-түсті құлпырып тұрады, ал мекиендерінің түсі біркелкі болып келеді. Тұмсықтары жіңішке әрі ұзын, кей түрінде иіліп келген, гүл шырындарын соруға бейімделген. Колибрлер жерде жүре алмайды, себебі аяқтары өте әлсіз болады. Есесіне төс сүйегінің қыры, бұлшықеттері жақсы жетілген. Олардың иықтары басқа құстар секілді жоғары-төмен қозғалмайды, қанатының ұшымен көлденең жатқан сегізді сызғандай қалыпта айналып отырады. Олардың үні де әлсіз болады.

Колибрлер қанатын жылдам қағады. Олар тез ұшады, әрі ұшу бағытын үнемі өзгертіп отырады. Кейбір ұсақ түрлері қанаттарын секундына 80 рет қаға алады.

Колибрлердің асқазаны үш есе үлкен болып, құстың ішкі құрылысының жартысын алып жатады. Колибри көбінесе гүл шырындарымен, кейде өрмекшілермен де, жәндіктермен де қоректенеді. Колибри әрбір он минут сайын тамақтанады. Олар күніне өз салмақтарынан 2 есе көп тамақ жейді. Олардың денесінде зат алмасу өте қарқынды жүреді. Жүрегі үлкен әрі қанның құрамындағы гемоглобиннің мөлшері де көп. Белсенді тіршілігін қамтамасыз ету үшін көп қоректенеді. Араларында қоныс аударып тұратындары да кездеседі.

Колибрлер гүлге жақын келіп, қанаттарын айналдыра тұрып гүл тостағаншасына ұзын сүйір тілін сұғып шырын сорады.

Ұяларын ағаштарға, бұталарға, ал кейбір түрі жартастарға, ағаш жапырақтарына сілекейімен жапсырып салады. Ұяны жасайтын да, балапан басатын да анасы. Жылына 2 – 3 рет 1 – 2-ден жұмыртқа салып, оны мекиендері шайқайды, балапандарына қамқорлықты да аналықтары жасайды. Балапандары қызылшақа болады.

Олардың тағы бір ерекшелігі: олар артқа ұша алатын жалғыз құс есептеледі.

Көпшілігі гүлді өсімдіктерді тозаңдандыруға пайдалы. Әсемдік үшін көп ауланады. Бұлардың жылдан-жылға санының азаюына байланысты 6 түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.[1][2]

Түрлері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Гүл шырынын сорған күлгін мойынды колибри

Колибрилердің шамамен 320 түрі белгілі.

Топазды колибрлер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Топазды колибрлер - үлкен өзен жағалауларында тіршілік етеді. Олар су бетіне жақындай ұшып, жәндіктерді аулайды. Күндіз олар биік ағаштардың көлеңкелерін сағалайды. Ұяларын суға қарай майысып тұрған бұталарға, бір-бірімен айқасып жатқан ағаштарға салады.

Зымыранқұйрықты колибрлер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Зымыранқұйрықты колибрлер - ең кішкентай құстың бірі. Үстіртті жерлерде тіршілік етеді, қанаттарының қауырсындары ұзын, ұшында кішкене дөңгелекше бар сымға ұқсайды.

Қылыштұмсық колибри[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қылыштұмсық колибрилердің денесі ірілеу келеді: басын, денесін, құйрығын қосқанда 1,1 см болады, тұмсығының ұзындығы да дәл 1,1 см. Мұндай ұзын тұмсық құстың үлкен сабақты гүлдердің шырынын соруға қажет болады. Ол отырғанда тұмсығын көкке көтеріп ұстайды да, ұшқанда алға қарай горизонтальді етіп созады.

Қызыл жемсаулы колибри[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қызыл жемсаулы колибридің ересек еркек дараларының тамақ тұсында қызыл түсті дағы болады. Қызыл жемсаулы колибрилер Америка Құрама Штаттарының шығысы мен Канаданың оңтүстігінде жұмыртқа салады. Күзде Орталық, Оңтүстік Америка мен Батыс Үндістанға қысты өткізу үшін орын ауыстырады.

Алып колибрилер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Алып колибри – ең үлкен колибри. Оның ұзындығы шамамен 20 см, ал салмағы 18-20 г-дай ғана болады. Алып колибрилер Оңтүстік Американың батысында Анд Тауларында теңіз деңгейінен 2-3,4 км биіктікте кездеседі.

Ара колибри[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Куба мен Хувентуд аралдарында кездесетін колибрилердің ең кішкентай түрі. Мұның ұзындығы 2,35 см-дей, ал салмағы 30 г-ға да жетпейді.

Каллиопа колибриі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Каллиопа колибриі – Солтүстік Американың ең кішкентай құсы. Каллиопа колибриі Америка Құрама Штаттарының солтүстік-батысындағы таулы аймақтарда жұмыртқа салып, қысты Мексикада өткізеді.

Анна колибриі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Анна колибриі – қысқа түзу тұмсықты, орташа өлшемді колибри. Мұның арқа жағы жасыл болып, төменгі жақтары сұр түсті болады. Ересек еркек колибрилердің жасыл түсті айдарлары болады.

Жалпақ құйрықты колибри[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Жалпақ құйрықты колибри – орташа өлшемді колибри. Оның ұзындығы 9,5 см-ге дейін болады. Денесі ұзын ашық жасыл түсті және жалпақ қаралау құйрығы бар. Жалпақ құйрықты колибридің ұрғашылары еркектеріне қарағанда үлкенірек болады. Сонымен қатар, олардың құйрықтары да еркектерінікіне қарағанда жалпақтау келеді. Жалпақ құйрықты колибрилер салқын түндерден аман өту үшін денелерінің температурасын төмендетіп, ас қорытуын баяулатып, қимылсыз күйге ене алады.

Коста колибриі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Коста колибриі – кішкентай шөл колибриі. Бұл Калифорнияның Соноран және Мохаве шөлдерінде жұмыртқа салып, көбейеді. Оның ұзын түзу тұмсығы, ашық жасыл арқасы мен айдары бар. Бауыры ақ және құйрығы қара болады.

Аллен колибриі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Аллен колибриі – Калифорнияның жағалауы мен Оңтүстік Орегонның кішкентай аймақтарында көбейетін жағалау колибриі. Оның ұзындығы 7,6-9 см-дей болып, салмағы 3 г-дай ғана болады. Аллен колибриінің екі түр тармағы бар, олар: орын ауыстырмайтын орнықты және орын ауыстыратын көшпелі колибрилер.

Қызыл-қоңыр колибри[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қызыл-қоңыр колибри– ашық қызғылт түсті құс. Бұл солтүстікті мекендейді. Оңтүстік-шығыс Аляскадан Солтүстік Калифорнияға дейінгі аймақта көбейеді. Қызыл¬қоңыр колибрилер – жыл құстары. Олар жартасты тауды және жанындағы ойпаттарды бойлай, шілде және тамыз айларында Мексика жаққа қыстауға ұшып өтеді.

Қоректері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Колибрилер – тағам талғамайтын құстар. Олар гүлдердің шырындары мен сірнелерін, жәндіктер мен өрмекшілерді қорек етеді. Олардың ұзын тұмсықтары түтік тәрізді гүлдерден шырындарын соруға бейімделген болып келеді. Әдетте, олар қанты көп гүлдердің шырын- сірнелерін ішеді. Егер де гүл сірнесіндегі қанттың мөлшері 10%-дан төмен болса, олар оған бармайды. Сонымен қатар, колибрилер тозаңдандырғыштар рөлін атқарады. Қоректену кезінде олар көптеген өсімдіктерді тозаңдандырады.[3]

Ұялары мен жұмыртқалары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Колибрилер өсімдік сабақтарын, өрмекші торларын, құрттар мен мүктерді пайдалана отырып кесе тәріздес кішкентай ұялар салады. Әдетте, көп түрлерінің ұрғашылары сопақша пішінді екі жұмыртқа салады. Барлық құстардың ішінде олардың жұмыртқалары – ең кішкентайы. Жұмыртқаларын 15-20 күн басқан соң жарады. Жарып шыққан балапандары соқыр болғандықтан, қорек пен қорғаныс үшін ата-аналарына тәуелді болады.[4]




Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – Павлодар: 2007 - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
  2. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
  3. Жануарлар әлемі. Энциклопедия / Қазақ тіліне аударған Д. Әліпбаева. – Астана: «Фолиант» баспасы, 2014. – 160 б. – «Балалар энциклопедиясы» сериясы. ISBN 978-601-292-682-8
  4. Жануарлар әлемі. Энциклопедия / Қазақ тіліне аударған Д. Әліпбаева. – Астана: «Фолиант» баспасы, 2014. – 160 б. – «Балалар энциклопедиясы» сериясы. ISBN 978-601-292-682-8