Колибри

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Тринидад және Тобагоның 4 колибриі

Колибри (ағылш. Hummingbird) – ұзынқанатты құстар отрядының бір тармағы, әлемдегі ең кішкентай құс.

Ерекшелігі[өңдеу]

Эрнст Геккельдің "Kunstformen der Natur" атты кітабындағы иллюстрация, 1904 ж

Колибридің бір тұқымдасқа жататын 321 түрі Солтүстік және Оңтүстік Америка өңірінде кеңінен таралған. Оңтүстік Американың Амазонка бассейндерінде, ылғалды жазықтарда сондай-ақ таулар мен шөлейттерде мекендейді.

Денесінің ұзындығы 5,7 см-ден – 21,6 см-ге дейін, салм. 1,5 – 20 г-дай. Жер бетіндегі ең ұсақ құстар. Қораздарының қауырсындары түрлі-түсті құлпырып тұрады, ал мекиендерінің түсі біркелкі болып келеді. Тұмсықтары жіңішке әрі ұзын, кей түрінде иіліп келген, гүл шырындарын соруға бейімделген. Колибрлер жерде жүре алмайды, себебі аяқтары өте әлсіз болады. Есесіне төс сүйегінің қыры, бұлшықеттері жақсы жетілген. Олардың иықтары басқа құстар секілді жоғары-төмен қозғалмайды, қанатының ұшымен көлденең жатқан сегізді сызғандай қалыпта айналып отырады. Олардың үні де әлсіз болады.

Колибрлер қанатын жылдам қағады. Олар тез ұшады, әрі ұшу бағытын үнемі өзгертіп отырады. Кейбір ұсақ түрлері қанаттарын секундына 80 рет қаға алады.

Колибрлердің асқазаны үш есе үлкен болып, құстың ішкі құрылысының жартысын алып жатады. Колибри көбінесе гүл шырындарымен, кейде өрмекшілермен де, жәндіктермен де қоректенеді. Колибри әрбір он минут сайын тамақтанады. Олар күніне өз салмақтарынан 2 есе көп тамақ жейді. Олардың денесінде зат алмасу өте қарқынды жүреді. Жүрегі үлкен әрі қанның құрамындағы гемоглобиннің мөлшері де көп. Белсенді тіршілігін қамтамасыз ету үшін көп қоректенеді. Араларында қоныс аударып тұратындары да кездеседі.

Колибрлер гүлге жақын келіп, қанаттарын айналдыра тұрып гүл тостағаншасына ұзын сүйір тілін сұғып шырын сорады.

Ұяларын ағаштарға, бұталарға, ал кейбір түрі жартастарға, ағаш жапырақтарына сілекейімен жапсырып салады. Ұяны жасайтын да, балапан басатын да анасы. Жылына 2 – 3 рет 1 – 2-ден жұмыртқа салып, оны мекиендері шайқайды, балапандарына қамқорлықты да аналықтары жасайды. Балапандары қызылшақа болады.

Олардың тағы бір ерекшелігі: олар артқа ұша алатын жалғыз құс есептеледі.

Көпшілігі гүлді өсімдіктерді тозаңдандыруға пайдалы. Әсемдік үшін көп ауланады. Бұлардың жылдан-жылға санының азаюына байланысты 6 түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.[1][2]

Түрлері[өңдеу]

Гүл шырынын сорған күлгін мойынды колибри

Топазды колибрлер - үлкен өзен жағалауларында тіршілік етеді. Олар су бетіне жақындай ұшып, жәндіктерді аулайды. Күндіз олар биік ағаштардың көлеңкелерін сағалайды. Ұяларын суға қарай майысып тұрған бұталарға, бір-бірімен айқасып жатқан ағаштарға салады.

Зымыранқұйрықты колибрлер - ең кішкентай құстың бірі. Үстіртті жерлерде тіршілік етеді, қанаттарының қауырсындары ұзын, ұшында кішкене дөңгелекше бар сымға ұқсайды.

Қылыштұмсық колибрлердің денесі ірілеу келеді: басын, денесін, құйрығын қосқанда 1,1 см болады, тұмсығының ұзындығы да дәл 1,1 см. Мұндай ұзын тұмсық құстың үлкен сабақты гүлдердің шырынын соруға қажет болады. Ол отырғанда тұмсығын көкке көтеріп ұстайды да, ұшқанда алға қарай горизонтальді етіп созады.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – Павлодар: 2007 - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
  2. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том