Көктемдік жанаргүл

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Көктемдік жанаргүл
Adonis vernalis Lozere.jpg
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Өсімдіктер
(unranked) Қос жарнақтылар
Тұқымдасы: Сарғалдақтар тұқымдасы
Тегі: Жанаргүл (Adonis)
Түрі: Көктемдік жанаргүл
Екі-есімді атауы
Adonis vernalis

Көктемдік жанаргүл (лат. Adonis vernalis) - көп жылдық, сарғалдақтар тұқымдасы жанаргүл туысына жататын шөп тектес өсімдік.

Көктем жанаргүлі — сарғалдақтар тұқымдасына жататын бір немесе көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20 см-ге дейін. Сабағын қоңыр қабыршақтар жауып тұрады, қабыршақтарына жаңару бүрлері орналасады. Жапырақтары сағақсыз, ашық сары түсті үлкен гүлкүлтелі гүлдері жалғыз, қоңыр тамыр сабағы бар. Тұқымынан және тамырсабағы арқылы вегетативті жолмен көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, шілдеде, жеміс береді. Жемісі күрделі, көптеген біртұқымды жаңғақшалардан тұрады. Көктем жанаргүлі - сирек кездесетін еуроазиялық далалық түр. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.[1]

Сипаты[өңдеу]

Adonis vernalis - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-152.jpg
  • Биіктігі 50 см-ге жетеді.
  • Тамыр сабығы жуандау келген қоңырқай қара.
  • Жапырақтары жіңішке әрі қалың, төменгілері кезектесіп орналасқан. Сабақтарының бұтақтары көп, сырты тегіс, түп жағындағы жапырақтары қабыршық секілді қоңыр болып келеді.
  • Гүл жапырақтарының саны 14-20, гүл шеңбері ірі,5 см-ге дейін жетеді. Гүл тостағаншасының жапырақтары бесеу. Гүлі сары, сәуір айында гүлдейді.
  • Орманды аймақтардың шетінде, далалы жерлерде өседі.

Химиялық құрамы[өңдеу]

Көктемгі угүлжапырақ шөбінде адонитоксин гликозиды, цимарин және сапониндер болады.

Қолданылуы[өңдеу]

Дәрі мақсатында оның шөптері пайдаланылады. Оны жүрек қызметін реттейтін, сондай-ақ жалпы седативті және несеп жүргізетін дәрі ретінде қолданады. Угүлжапырақ препараты жүрек соғуын күшейтіп, ұсақ артерияларды жіңішкерту арқылы қан қысымын арттырады.Халық медицинасында мұны ұстамалы нерв ауруын, шемен, қызба, іш өту сияқты ауруларды емдеуде тыныштандыратын дәрі ретінде қолданған. Оны ұнтақ күйінде - іш жүргізетін, шеменді, асқазан ауруларын, қарын ауырсынуларын қалыпқа келтіретін дәрі ретінде ішеді. Угүлжапырақ препаратын В. Дерикер рецептісі бойынша, алкоголизмге қарсы да қолданады.[2]

Емдік қасиеті[өңдеу]

Қазақстанда көктемдік жанаргүлдің басқа да 7 түрі кездеседі. Бірақ олардың көбінде жүрек глюкозидтері аз болады. Тек түркістандық жанаргүлдің емдік қасиеті ғана көктемдік жанаргүлмен бірдей.

  • Дәрілік мақсат үшін көктемдік жанаргүлдің жердің үстіндегі жапырақты бөлігін сәуір айында гүлдегеннен бастап, шілде айының басында тұқымы шашылғанға дейін жинайды. Өсімдікті пышақпен кесіп, орақпен орып алады. Тамырымен жұлуға болмайды. Өйткені одан өсімдіктің бір жола жойылып кетуі мүмкін. Орылып алған шөпті жел қағатын жерде көлеңкеде дереу кептіріп алу керек. Дайындалған шикізат құрғақ бөлмеде қағазға оралып, ағаш жәшікте сақатлаған жөн.
  • Өсімдік құрамында цимарин, адонитоксин деген жүрек глюкозидтері бар.
  • Көктемдік жанаргүл жүрек неврозына қарсы және орталық жүйке жүйесін тыныштандыратын, несеп жүргізетін дәрі орнына қолданылады.
  • Бұл бронх демікпесі ауруын емдейтін дәрінің құрамына кіреді.
  • Шикізаты дәріханаларда тұнба жасау үшін, ал зауыттарда галенді препараттар мен глюкозидтер алу үшін қолданылады.[3]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
  2. Дәрілік өсімдіктер. Алматы, "Қазақстан", 1975, 172 бет.
  3. Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.