Песо

Песо($) — Песо - Латын Америкасындағы бірнеше испан тілді елдердің, сондай-ақ Филиппиндердің валютасы. Испан империясынан шыққан «песо» сөзі «салмақ» дегенді білдіреді. Американың көптеген елдерінде доллар белгісі («$») деп аталатын символ бастапқыда «песоның» қысқартылған атауы ретінде қолданылған және кейінірек доллардың өзі қабылдаған. Доллар іс жүзінде XVIII ғасырдың соңында песодан — немесе испан долларынан — шыққан. Филиппинде «₱» символы қолданылады.

Тарихы

«Песо» атауы 1497 жылы айналымға енгізілген, салмағы бір кастилиялық маркаға (230,0465 г) шаққанда 8 3/8 песо есебімен және 134/144 сынамамен (таза күміс мөлшері — 25,56 г) соғылған 8 реалдық күміс монетаға берілген. XVI ғасырда Мексика, Перу және Боливияда күміс кен орындары ашылғаннан кейін бұл тиын жаппай шығарыла бастады және көп ұзамай Еуропа, Азия мен Солтүстік Америка арасындағы халықаралық саудада маңызды рөл атқаратын болды.

Бастапқыда песо испан тілді Латын Америкасында тез және жеңілдетілген әдіспен өндірілді. Қажетті салмақтағы және сынамалы күміс құйманың ұшы кесіліп, содан кейін жалпақталып, балғамен басылды. Нәтижесінде ағылшын тілінде "cob" және испан тілінде *macuquina* деп аталатын шикі, дұрыс емес пішінді тиын пайда болды. Тәж өндірілген барлық алтын мен күмістің бестен біріне - *quinto real* (патшалық квинта) - тиесілі болды, ал "cobs" күмістің айналымы мен есебі үшін ыңғайлы құрал ретінде қызмет етті. Көп жағдайда алушы бұл "cobs"-тарды бірден ерітетін. Дегенмен, олардың кейбіреулері айналымда ақша ретінде қалды, пішінінің дұрыс еместігі мен дизайнының толық еместігіне байланысты олар кесу және жалған ақша жасау үшін өте қолайлы болды.

1728 және 1730 жылдары қабылданған Испания заңдары тиындарды мінсіз дөңгелек және қамыс жиектері бар болуын қамтамасыз ету үшін песо соғуды механикаландыруды міндеттеді. Сонымен қатар, салмағы мен сынамдылығы бір *марко* үшін 8,5 песо (27,064 г) стандартына келтірілді, бұл 0,9167 сынамдылыққа және 24,809 г таза күміс құрамына сәйкес келеді. Бұл жаңа песо халықаралық саудада одан да танымал болды, өйткені алушылар оны күміс құймаларына балқытудың орнына белгілі құнды соғылған күміс ретінде айырбастағанды тиімді деп тапты. Кейіннен оның құны одан әрі төмендеді.

Бұл тиын Солтүстік Америкадағы ағылшын отаршылдарына «сегіздік» (piece of eight), ал кейінірек испан доллары, соғылған испан доллары және ақырында мексикалық доллар деген атаулармен белгілі болды. Француз тілінде ол «пиастр», ал португал тілінде «патака» немесе «патакан» деп аталды. Әртүрлі уақыт пен жерде оның испанша атаулары қатарында «реал-де-а-очо» (real de a ocho), «патакон», «дуро» және «фуэрте» болды.

Әртүрлі елдерде

Филиппин песосы

Филиппин песосы (филиппинше: *piso*) испандық колонияларда, тіпті АҚШ пен Канадада қолданылуының арқасында XVII–XVIII ғасырларда Америка мен Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен айналымда болған *Real de a Ocho* (немесе испан доллары) деп аталатын испан күміс монетасынан бастау алады.

1852 жылға дейін Филиппинде өз валютасы болған жоқ (жергілікті мыс *куартоларын* қоспағанда), өйткені айналыста Испания мен испандық Латын Америкасынан әкелінген песолар қолданылатын. Жергілікті песолар тек 1852 жылы ғана енгізілді.

Мексикалық доллар, 1821–1897 жылдары

1873 жылға дейін мексикалық доллар Америка Құрама Штаттарының күміс доллар монетасына тең болды, бірақ сол кезде мексикалық монетаның халықаралық маңызы АҚШ долларына қарағанда әлдеқайда жоғары болды. 1873 жылғы күмістің Ұлы девальвациясы мексикалық доллардың АҚШ долларына қатысты құнының төмендеуіне әкелді, дегенмен, мексикалық доллар ХХ ғасырдың басына дейін Қиыр Шығыста АҚШ долларына қарағанда кең таралған болып қалды. XVI және XIX ғасырлар аралығында Мексика осы монеталардың үш миллиардтан астамын шығарды. Мексика соңғы сегіз реалды песосын 1897 жылы шығарды, ал ХХ ғасырдың басында бұл мексикалық доллар монеталарының құны небәрі 50 АҚШ центі болды.

Испанияда

Америкадағы испан аумақтарының жоғалуы және одан кейінгі XIX ғасырдағы ішкі тұрақсыздық Испанияға бағалы металдардың ағынын тоқтатты, бұл француз тиындарының біртіндеп ішкі айналымға енуіне әкелді. Кейіннен екі ондық жүйе реформасы жасалды — 1850 жылы (1 доллар = 20 реал, әрбір реал 10 децимоға немесе 100 сентимоға бөлінді) және 1864 жылы (1 доллар = 2 күміс эскудо, әрбір эскудо 100 сентимоға бөлінді) — бірақ екеуі де толық жүзеге асырылмады. Песо мен реал ақыры 1868 жылы испан песетасының енгізілуімен айналымнан алынды, ол француз франкіне 1 доллар = 20 реал = 5 песета = 22,5 г таза күміс бағамымен бекітілді.

Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том