Тайбұға

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Тайбұға хан
Лауазымы
Керей мемлекетінің билеушісі
1220-1290
Өмірбаяны
Діні тәңіршілдік
Дүниеге келуі 1201 жыл(1201)
Моңғолия
Қайтыс болуы 1290 жыл(1290)
Есіл өзені бойында
Династия Керей хандар әулеті
Әкесі Тұғырыл хан

Тайбұға (1201 - 1290 жылдар) — хан, Батыс Сібірді басқарған, керей ханы Тұғырыл ханның (Уаң хан дәрежесі болған) ұрпағы. Хандық құрған мерзімі 1220-1290 жылдар.

Тайбұға кезеңі[өңдеу]

Сібір аймағында Тайбұға басқарған керейттердің ұлкен ұлысы болғандығы тарих жазбаларында бар. Бұл туралы Сібір жылнамаларында мынадай деректер бар. Есіл өзенінің Магмет заңындағы (мұсылман діні) Он атты патша өмір сүрді. Тайбұға – оның ұлы. Шыңғыс оны жақсы қарсы алып, өзін бағынғандардың бірінші князі деп атап, оған жеке жер үлесін берді. Шыңғыс патша Тайбұға князға үлкен құрметпен қарады және Тайбұға Шыңғыс патшадан өзі тұрғысы келетін жер сұрады. Шыңғыс патша «қайда тұрғың келсе, сонда тұр, – деп жібереді. Тайбұға князь бүкіл өзінің керейт руымен Тұра өзеніне кетіп, сол жерде Шымға қаласын көтерді, Түмен (Тюмень) қаласы осы жерде».

Түмен қаласы хақында А.Андреев: «…Шыңғыс, Ван ханның ұлы Тайбұғаны жібер, қай жерде тұрғысы келеді, сол жерде тұрақтасын. Ол Тұра өзенінің бойына келіп, қала тұрғызды, оны Чимгий деп атады, қазір ол жерде Түмен деп аталатын христиан қаласы орналасқан», – деп атап көрсетеді. [1] Бұл қазіргі Тұрғақ өзенінің жағасына орналасқан Түмен қаласының аумағы. Қазақтар бұл өзенді ерте кезде Тұрғақ десе қазіргі орысша атауы Тура.

Шыңғыс ханның Тайбұғаға Батыс Сібірден жер бөліп бергендігін ескерсек, оның Орта Азияны жаулауға өзімен бірге келген керейттерге осы аймақтан жер үлесін беруін тарихшылар жоққа шығармайды.

Батыс шежірелері Тайбұға есімін Есілде ерте феодалдық Сарғаш мемлекет-княздігінің пайда болуымен және Тура өзенінің бойынан Чимги-Тура қаласының салынуымен байланыстырады. Тайбұғаның орнын басушы мирасқорлары мұрагерлері Түмен және Сібір хандығына қожалық ету үшін Шыңғысхан әскерлерімен ұзақ уақыт бойы күрес жүргізді. Аңыз бойынша Тайбұға Есіл өзені бойында жерленген, бірақ бейітінің тұрған жері әлі күнге белгісіз.[2]

Тайбұға Ібір-Сібір аймағын өз иелігіне алғаннан кейін Тобылдың бір сағасы Тұра өзеніне Төмен өзені құяр тұсқа Шыңғы (Шымға) деген қала салады. Тайбұға тұқымы бұл өңірде XV ғасырдың соңғы ширегіне дейін билік жүргізді. Кейіннен орыс отаршылдығының күшейе түсуі Тобыл, Тұра, Об бойын жайлаған керейлерді Солтүстік Қазақстан өңіріне қоныс аудартты. [3]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Андреев А., Строгановы. Энциклопедическое издание. М. 2000. 592-с.)
  2. «Солтүстік Қазақстан облысы» энциклопедиясы. – Алматы: «Арыс», 2006 – 704 б. – ISBN 9965-17-340-0
  3. «Тұғырылхан». Тарихи эссе. – Алматы: «Palitra Press», 2020 – 354 б. – ISBN 978-601-06-6136-3