Тәңіршілдік

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Тәңіршілдік (немесе Тенгризм, Тенгрианизм) — дәстүрлі түркілік дүниетаным бастауындағы монотеистік еркін ілімдік[1] сенім үлгісі болып, оны ежелгі заманда және орта ғасырда еуразия даласындағы көшпенділер, және кейбір осызамандық тұлғалар мен халықтар ұстанады. Тәңіршілдік сенімі көне түркі халықтарының, моңғолдардың, Болғарлардың, Ғұндардың, маньчжур және мадяр халықтарының ұлттық мәдениеті мен болмысына ықпал еткен тарихи сенімі болды, Көктүрік қағанаты, Батыс түрік қағанаты, Шығыс Түрік қағанаты, Дунай және Еділ Болғарлары, Моңғол империясы, Шығыс Түркия (Хазария) қатарлылардың мемлекеттік діні болды. ХІХғ Түркілер туындысы «Ырық бітік» кітабында Тәңірі - Түрік Тәңірісі (Түріктер ҚҰдайы) ретінде аталған.[2] Көптеген ғалымдардың пікірінше, империялық деңгейде Тәңіршілдік әсіресе ХІІ - ХІІІ ғасырларда монотеистік дін ретінде ұстанылған; қазіргі Тәңіршілдердің көбі оны монотеистік деп санайды.

Орхон-Енисей ескерткіштерінің Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк секілді мәңгітастары "Тәңірідей Тәңріден жаралған" деп басталады, әрі "Төбеңнен Тәңірі баспаса, астыңнан қара жер айырылмаса, түркі халқы төріңе кім шыға алады, тәбәрігіңді кім жырта алады" деп жазылған.[3]

Аббас халифаты ның елшісі Ибн Фадлан Хғ басында оғыздарға жасаған саяхатында “түріктердің қиын-қыстау кезеңде "Бір Тәңірі" деп, басын көкке қаратып мінажат ететінін” айтқан. Әр түрлі дін адамдарын пікірталасқа шақырған Мөңке ханның: "…Біз тек қана Бір тәңірге құлшылық етеміз" деген ұстанымын еуропалық миссионер-саяхатшылар Марко Поло, Джованни Плано Карпини, Вильгельм Рубрук мәлімдеген. «Тәңір» ұғымы Шумер сына жазуларында, ғұндарда “Зингир” (қазақта “зеңгір” сөзі бар) түрінде кездеседі.

Тәңіршілдік сенімі бойынша, Тәңірі – дүниенің құдіретті киесі әрі иесі. Ұлы Тәңірдің “Көк, Ұлы, Нұр”, т.б. сипаттары биіктікті білдіреді. Сипаты жағынан Тәңірі ешнәрсеге ұқсамайды. Тәңіршілдік сенімінде соғыста жеңіс сыйлайтын да, билік иесіне билікті ұсынатын да, халықтың ниетіне қарай билеушіні таңдайтын да – Тәңірі. Дәстүрлі түркілік дүниетаным бойынша күйзеліске түсу халықтың рухани азғындағаны үшін Тәңірдің оларға жіберген жазасы болып саналады[4].

Галерея[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Тәңіршілдіктің Құдайдан келді дейтін кітабы, не пайғамбары, не нақты діни рәсім формасы жоқ, ол сенушінің өз логикасы бойынша киелі бір құдіретті бар деп есептеуіне және соны медет етуіне негізделген еркін сенім болып, ол көбіне философия, ғылым, дербес сыни ойлауға сай ілімдік мазмұнда көрініс табады.
  2. Tekin, 1993
  3. Орхон-Енисей ескерткіштері https://ikaz.info/orhon-enisej-eskertkishteri/
  4. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том