Франциялық жаңа толқын

«Француз жаңа толқынының» «Төрт жүз соққы», «Пианисті атыңыз» және «Жюль мен Джим» фильмдерінің АҚШ-та қайта прокатқа шығуына арналған «Трюффоның үш туындысы» атты постері.

Франциялық жаңа толқын (фр. Nouvelle Vague) — 1950 жылдардың аяғында пайда болған франциялық көркем кино қозғалысы. Оның сол кездегі француз киносының қабылданған дәстүрінен басты айырмашылықтарының бірі - қалыптасқан және таусылған түсірілім стилінен және баяндаудың болжамдылығынан бас тарту. Жаңа толқынның өкілдері, ең алдымен, бұрын киносыншылар немесе журналистер ретінде тәжірибесі бар жас режиссерлер болды. Олар шындықтан алыс коммерциялық фильмдерге қарсы болды және көбінесе кинодағы эксперименттер мен сол кездегі радикалды әдістерге жүгінді. «Жаңа толқын» кинорежиссерлері монтаждаудың, визуалды стильдің және баяндаудың жаңа тәсілдерін, сондай-ақ иронияны жиі қолдана отырып немесе экзистенциалды тақырыптарды зерттей отырып, дәуірдің әлеуметтік және саяси сілкіністерімен өзара әрекеттесуді зерттеді. «Жаңа толқын» көбінесе кино тарихындағы ең ықпалды ағымдардың бірі болып саналады.

Стильдің ең танымал негізін қалаушылары — Франсуа Трюффо, Жан-Люк Годар, Эрик Ромер, Клод Шаброль және Жак Риветт — Андре Базен және оның серіктестері құрған «Cahiers du Cinéma» ықпалды Франциялық журналында киносыншылар болып жұмыс істеді. Олар Жан Ренуар, Жан Виго, Джон Форд, Альфред Хичкок, Говард Хоукс және Николас Рэй сияқты режиссерлердің фильмдері мадақтады. Сын мен интерпретация арқылы француз жаңа толқынының ізашарлары кейінірек (1970 жылдары) «авторлық кино теориясы» деп аталатын кинематографиялық теорияға біріктірілген тұжырымдамалардың негізін қалады. Бұл теорияға сәйкес, режиссер фильмнің авторы болуы тиісті және өз стилін дамыту үшін фильм өндірісінің барлық кезеңдеріне қатысуы керек.

«Жаңа толқын» термині алғаш рет журналист Франсуаза Джирудың 1958 жылы жастарға арналған эссесінде пайда болды, бірақ кейінірек Француз киносындағы жаңаруды білдірді.

Тарихы

1959 жылғы Канн кинофестивалі кезінде түсірілген Француз жаңа толқыны актерлері мен режиссерлері тобының портреті

Александр Астрюктің 1948 жылғы 30 наурызда «L'Écran» басылымында жарық көрген «Жаңа авангардтың тууы: камера-қалам» (фр. Caméra-stylo) атты манифесі кейіннен Франсуа Трюффо мен «Cahiers du Cinéma» журналы дамытқан идеялардың негізін қалады. Мәтінде: «кино кескіндеме мен роман сияқты жаңа бейнелеу құралына айналу үстінде... бұл — суретші өз ойларын, тіпті олар қаншалықты дерексіз болса да, еркін білдіре алатын немесе өз сарыуайымдарын заманауи эссе немесе роман сияқты дәлдікпен жеткізе алатын форма. Сондықтан мен киноның бұл жаңа дәуірін „камера-қалам“ дәуірі деп атағым келеді», — деп тұжырымдалады.

Қозғалыстың ең көрнекті пионерлерінің қатарындағы Франсуа Трюффо, Жан-Люк Годар, Эрик Ромер, Клод Шаброль және Жак Риветт өз жолдарын «Cahiers du Cinéma» кино журналының сыншылары ретінде бастады. Журналдың негізін қалаушылардың бірі әрі теоретигі Андре Базен қозғалыстың қалыптасуына үлкен ықпал етті. Сын мен редакторлық мақалалар арқылы олар сол заман үшін революциялық болып табылатын тұжырымдамалар жиынтығын жасап шығарды. Америкалық киносыншы Эндрю Саррис бұл бағытты «авторлық теория» (фр. La politique des auteurs — «авторлар саясаты») деп атады.

Андре Базен мен «Француз синематекасының» негізін қалаушы әрі кураторы Анри Ланглуа қозғалыстың рухани әкелері болып саналды. Бұл кино қайраткерлері фильмнің стилінде де, сценарийінде де режиссердің жеке көзқарасының көрініс табуын жоғары бағалады.

Авторлық теория бойынша режиссер өз фильмдерінің негізгі «авторы» болып саналады және оның өзіндік қолтаңбасы әр туындысынан анық байқалуы тиіс. Қозғалыс өкілдері Жан Ренуар мен Жан Виго шығармашылығын үлгі тұтты. Сонымен қатар, олар сол заман үшін төңкерістік көзқарас танытып, Орсон Уэллс, Джон Форд, Альфред Хичкок және Николас Рэй сияқты Голливуд режиссерлерінің көркемдік бірегейлігі мен ұлылығын алғашқылардың бірі болып негіздеп берді. «Жаңа толқынның» дүниеге келуі — «Cahiers» журналы сыншыларының осы философияны іс жүзінде дәлелдеу мақсатында өздерінің кино түсіруге көшуінің нәтижесі еді.

Қозғалысқа Жан Руш туындылары елеулі ықпал еткенімен, дәстүрлі түрде (бұл пікір әлі де талқыланса да) Клод Шаброль түсірген «Сымбатты Серж» (1958) фильмі бағыттың алғашқы толықметражды туындысы болып есептеледі. Ал Франсуа Трюффоның «Төрт жүз соққы» (1959) және Жан-Люк Годардың «Демі таусылғанша» (1960) фильмдері халықаралық деңгейде сыншылардың жоғары бағасын алып, қаржылық жағынан да үлкен табысқа кенелді. Бұл жетістіктер әлем назарын «жаңа толқынға» аударып, қозғалыстың гүлденуіне жол ашты. Олардың қолданған әдіс-тәсілдерінің бірі — көрермен үшін үйреншікті классикалық «оң кейіпкер» қалыбына сыймайтын образдарды сомдау болды.

Осы дәуірдің «авторлары» өз танымалдылығы үшін жас аудиторияның қолдауына қарыздар. Режиссерлердің басым бөлігі 1930 жылдары туып, Парижде ер жеткендіктен, олар өз көрермендерінің тыныс-тіршілігін жақсы сезіне білді. Олар сән әлеміне, қалалық кәсіби орта мен түнгі ойын-сауық кештеріне баса назар аудара отырып, сол кездегі Франция жастарының өмірін өте шынайы әрі әсем бейнелей алды.

«Француз жаңа толқыны» негізінен 1958 және 1962 жылдар аралығында танымалдылықтың шыңына шықты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әлеуметтік-экономикалық жағдай бұл қозғалысқа қатты әсер етті. Саяси және қаржылық тұрғыдан қажыған Франция соғысқа дейінгі ескі дәстүрлерге, соның ішінде классикалық француз киносына тән тура баяндау әдісіне сүйенуге бейім болды. Қозғалыс өткеннің қалыптарына (көбінесе дәстүрлі романдық құрылымдарға) тәуелділікке қарсылық ретінде туындады. Сыншылар мұндай формалар көрерменді «диктаторлық» сюжет желісіне бағынуға мәжбүрлейтінін айыптады. Олар әсіресе француз кинофестивальдерінде жоғары бағаланатын және сын тезіне алынбайтын «қол сұғылмас» деп саналатын асқақ, әдеби-тарихи «сапалы киноға» (фр. cinéma de qualité) қарсы шықты.

«Жаңа толқын» сыншылары мен режиссерлері Батыс классикасын зерттей отырып, жаңа авангардтық стильдік бағытты қолданды. Төмен бюджетті тәсіл кинематографистерге өнердің негізгі формасына үңілуге және өздері үшін әлдеқайда ыңғайлы әрі заманауи өндіріс форматын табуға көмектесті. Сонымен қатар, француз «жаңа толқыны» Итальяндық неореализм мен классикалық Голливуд киносының ықпалымен қалыптасты.

1961 жылғы сұхбатында Франсуа Трюффо «жаңа толқын — бұл қозғалыс та, мектеп те, топ та емес, бұл — сапа» деп мәлімдеді. 1962 жылдың желтоқсанында ол 1959 жылдан бері дебют жасаған 162 режиссердің тізімін жариялады. Алайда Эдмон Агабра мен Анри Зафиратос сияқты бұл режиссерлердің көбі «жаңа толқынның» негізгі мүшелері сияқты табысты немесе ғұмырлы болған жоқ, сондықтан бүгінде олар бұл қозғалыстың бөлігі ретінде қарастырылмайды. Трюффоның тізімі жарық көргеннен кейін көп ұзамай Жан-Люк Годар «жаңа толқын» анағұрлым тар шеңберді қамтитынын және оған тек Трюффо, Клод Шаброль, Жак Риветт, Эрик Ромер және оның өзі ғана кіретінін, өйткені қозғалыстың өзегі «Cahiers» журналы болғанын мәлімдеді. Годар сондай-ақ Ален Рене, Александр Астрюк, Аньес Варда және Жак Деми сияқты режиссерлерді құрметті замандастары ретінде мойындағанымен, олардың «өздеріне тән мәдени қоры» бар екенін және «жаңа толқыннан» бөлек тұрғанын атап өтті.

«Жаңа толқынмен» байланысты көптеген режиссерлер өздерінің шығармашылық жолын XXI ғасырға дейін жалғастырды.

Сол жағалау

«Оң жағалау» деп аталатын негізгі топ — «Cahiers du cinéma» журналымен байланысты, неғұрлым танымал әрі қаржылық тұрғыдан табысты «жаңа толқын» режиссерлерінен (Клод Шаброль, Франсуа Трюффо және Жан-Люк Годар) құралды. Олардан айырмашылығы, «Сол жағалау» (фр. Rive Gauche) тобының режиссерлері жасы үлкенірек әрі киноға шектен тыс табынушылықтан ада болды. Олар кинематографты әдебиет сияқты өнердің басқа түрлерімен тең дәрежеде қарастыруға бейім еді. Дегенмен, олар да «жаңа толқын» өкілдері сияқты кинематографиялық модернизмді ұстанды. Бұл топ та 1950 жылдары қалыптасып, жас көрермендердің қолдауына ие болды. Бұл екі топ бір-біріне қарама-қайшы келген жоқ; керісінше, «Cahiers du cinéma» журналы «Сол жағалау» киносын белсенді түрде насихаттады.

«Сол жағалау» режиссерлерінің қатарына Крис Маркер, Ален Рене және Аньес Варда кіреді. Варданың күйеуі Жак Деми де кейде осы топқа жатқызылады. Сыншы Ричард Рауд бұл топқа тән қасиеттер ретінде «богемалық өмір салтына деген сүйіспеншілікті, „оң жағалауға“ тән конформизмге төзбеушілікті, әдебиет пен бейнелеу өнеріне деген жоғары қызығушылықты және содан туындайтын эксперименттік киноға деген құштарлықты», сондай-ақ саяси солшыл көзқарастарды атап өткен. Осы бағыттағы кинематографистер жиі өзара бірлесе жұмыс істейтін. Сондай-ақ топпен Жан-Пьер Мельвиль, Ален Роб-Грийе және Маргрит Дюрас есімдері тығыз байланысты. Әдебиеттегі «Жаңа роман» қозғалысы да «Сол жағалау» стилінің маңызды элементі болды, өйткені бұл бағыттың авторлары көптеген фильмдердің сценарийін жазуға атсалысты.

Кинематографиялық әдіс-тәсілдер

«Жаңа толқын» фильмдері бұрын-соңды болмаған өрнектермен, соның ішінде ұзақ кадрлармен ерекшеленді. Сюжеттерде экзистенциалдық тақырыптар, жеке тұлғаның еркіндігі мен адам болмысының абсурдтығын қабылдау мәселелері алдыңғы планға шықты. Кинотуындылар ирония мен сарказмге толы болды және өзге фильмдерге жиі сілтеме жасап отырды.

Төмен бюджет «жаңа толқын» режиссерлерін батыл тәжірибелерге итермеледі. Олар түсірілімді достарының пәтерінде немесе ауласында өткізіп, таныстарын актер ретінде тартты. Техниканың жетіспеушілігінен шығармашылық интуицияға сүйенді: мысалы, қозғалмалы түсірілім үшін қарапайым дүкен арбаларын пайдаланды. Үнемдеу мақсатында жасалған амалдар кейіннен стильдік жаңалыққа айналды. Мәселен, «Демі таусылғанша» фильмін қысқарту қажет болғанда, Годар Жан-Пьер Мельвильдің кеңесімен кадр ортасынан үзінділерді қиып тастап, әйгілі «jump cut» (секірмелі монтаж) әдісін дүниеге әкелді.

«Жаңа толқын» кино тіліне соны серпін берді: импровизацияланған диалогтар, сахналардың жедел ауысуы және классикалық 180 градустық түсірілім ережесін бұзу басты сипатқа айналды. Камера көрерменді иллюзиямен арбау үшін емес, оның күткеніне қарама-қайшы әсер қалдыру үшін қолданылды. Бұл қозғалыстың ең ықпалды тұлғасы Жан-Люк Годар болды; оның көрерменді бейжайлықтан оятуға бағытталған батыл әрі тікелей әдістері кинематограф тарихын түбегейлі өзгертті.

Годардың стильдік тәсілдерін сол замандағы мейнстрим киноға қарсы ызалы күрес немесе көрерменнің аңғалдығына жасалған шабуыл деп қарастыруға болады. Қалай болғанда да, бұл қозғалыс әкелген «ояу сана» принципі бүгінгі кинода әлі де өмір сүріп келеді. Мысалы, кейіпкердің өз рөлінен шығып, көрерменге тікелей тіл қатуы сияқты бүгінде үйреншікті болып кеткен әдістер сол уақытта нағыз революциялық жаңалық еді.

Классикалық француз киносы қатаң баяндау принциптеріне бағынатын, бұны Годар сюжеттің «детерминистік әрі езгіші эстетикасы» деп атады. Бұған қарама-қайшы, «жаңа толқын» режиссерлері көрерменді экрандағы оқиғаның шынайылығына сендіруге тырыспады. Керісінше, олар жарық пен көлеңкенің қаншалықты шебер қолданылғанына қарамастан, фильмнің тек жылжымалы бейнелер тізбегі екенін көрерменнің есіне салып отырды. Соның нәтижесінде бір-бірімен байланыспайтын үзік-үзік сахналар, мінез-құлқы кенет өзгеретін кейіпкерлер пайда болды. Тіпті түсірілім алаңына кездейсоқ тап болған қарапайым адамдар да кадрға актерлермен бірдей түсіп қала беретін.

«Жаңа толқын» техникасының өзегінде қаржы тапшылығы мен өндірістік мүмкіндік мәселесі жатты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Францияның әлеуметтік-экономикалық қиындықтары жағдайында кинематографистер итальяндық неореалистерден шабыт алып, арзан балама жолдарды іздеді. Мұндай тәсілдердің жартысы мұқтаждықтан, жартысы жаңа көзқарастан туындап, режиссерлерге өз идеяларын көрерменге тікелей жеткізуге мүмкіндік берді.

Қорыта айтқанда, француз «жаңа толқыны» еуропалық заманауи кино ретінде техниканың өзін стиль деңгейіне көтерді. Мұндағы режиссер — ең алдымен әлемге өз көзімен қарайтын дербес автор. Екінші жағынан, мұндай кино дәстүрлі кинематографтың негізгі тіректері — уақыт пен кеңістіктің сабақтастығын, баяндау логикасын және бейнеленген әлемнің айқындылығын жоққа шығарды. Осылайша, режиссер эссеистік ойлау деңгейіне көтеріліп, кино арқылы философиялық пайым жасауға жол ашты.

Ықпалы

«Франциялық жаңа толқыны» кинематографқа тигізген ықпалы өте ауқымды және ол тек Франциямен шектелмей, әлемдік кино тілін түбегейлі өзгертті. Бұл қозғалыс кейіннен бүкіл әлемге тарап, АҚШ-тағы «Жаңа Голливуд» мектебінің, Бразилия, Жапония және Шығыс Еуропа елдеріндегі ұлттық кино қозғалыстарының қалыптасуына тікелей негіз болды. Уақыт өте келе «жаңа толқын» термині өзінің бастапқы мағынасынан асып түсіп, өнердің кез келген саласындағы ескі жүйеге қарсы шығатын, жаңашыл және экспериментшіл жас буынның келуін сипаттайтын әмбебап ұғымға айналды.

Франциялық жаңа толқынның негізгі тұлғалары

«Cahiers du Cinéma» режиссёрлері

• Клод Шаброль
• Жан-Люк Годар
• Жак Риветт
• Эрик Ромер
• Франсуа Трюффо

Париждегі «Сол жағалау» режиссёрлері

• Ален Рене
• Жак Деми
• Аньес Варда
• Крис Маркер
• Анри Кольпи

Қозғалысқа қатысты басқа режиссерлер

• Александр Астрюк
• Жак Дониоль-Валькроз
• Жан Душе
• Маргерит Дюрас
• Жан Эсташ
• Жорж Франжю
• Филипп Гаррель
• Пьер Каст
• Уильям Кляйн
• Луи Маль
• Жан-Пьер Мельвиль
• Люк Мулле
• Ален Роб-Грийе
• Жан Руш
• Жак Розье
• Штрауб и Юйе
• Роже Вадим

Басқа мүшелер

• Рауль Кутар — оператор
• Анри Декаэ — оператор
• Жорж Делерю — композитор
• Поль Жего — сценарийші
• Мишель Легран — композитор
• Марилу Паролини — фотограф, сценарийші
• Сюзанна Шиффман — сценарийші

Актерлер мен актрисалар

• Жанна Моро
• Жан-Поль Бельмондо
• Брижит Бардо
• Катрин Денёв
• Анна Карина
• Жан-Пьер Лео
• Жан-Клод Бриали
• Джин Сиберг
• Шарль Азнавур
• Анн Вяземски
• Анук Эме
• Жерар Блен
• Жак Шарье
• Франсуаза Дорлеак
• Стефан Одран
• Бернадетт Лафон
• Клод Жад
• Морис Роне
• Дельфин Сейриг
• Сами Фрей
• Жан-Луи Трентиньян
• Гойа Шанталь
• Жюльет Майниель

Маңызды фильмдердің тізімі

Француз «жаңа толқынының» таңдаулы фильмдері

Жыл	Қазақша атауы	Түпнұсқа атауы	Режиссері	Ескертпе
1958	Сымбатты Серж	Le Beau Serge	Клод Шаброль	«Жаңа толқынның» манифесі болып саналатын алғашқы толықметражды фильм.
1958	Көңілдестер	Les Amants	Луи Маль	Венеция кинофестивалінің арнайы жүлдесін алған батыл туынды.
1959	Немере ағалар	Les Cousins	Клод Шаброль	Берлин кинофестивалінде «Алтын аю» жүлдесін иеленді.
1959	Хиросима, менің махаббатым	Hiroshima mon amour	Ален Рене	«Сол жағалау» тобының ең маңызды модернистік шедеврлерінің бірі.
1959	Төрт жүз соққы	Les Quatre Cents Coups	Франсуа Трюффо	Канн кинофестивалінде үздік режиссура үшін марапат алған туынды.
1960	Кішкентай сарбаз	Le Petit Soldat	Жан-Люк Годар	Саяси астарына байланысты Францияда үш жыл бойы көрсетілімге тыйым салынған.
1960	Жақсы әйелдер	Les Bonnes Femmes	Клод Шаброль	Күнделікті өмірдің зеріктіргіш тұстарын көрсететін психологиялық реализм.
1960	Демі таусылғанша	À bout de souffle	Жан-Люк Годар	Секірмелі монтаж техникасын енгізіп, кино тілін өзгерткен фильм.
1960	Пианистті ату	Tirez sur le pianiste	Франсуа Трюффо	Америкалық «нуар» жанрына жасалған француздық оммаж.
1961	Париж бізге тиесілі	Paris nous appartient	Жак Риветт	«Жаңа толқынның» ең алғашқы түсіріле бастаған, бірақ қаржылық қиындықтармен кеш шыққан паранойялық драмасы.
1962	Клео 5-тен 7-ге дейін	Cléo de 5 à 7	Аньес Варда	Нақты уақыт режимінде түсірілген, «жаңа толқынның» ең маңызды «әйелдік» көзқарасы.
1962	Өткен жылы Мариенбадта	L'Année dernière à Marienbad	Ален Рене	Уақыт пен естеліктердің қиылысуын зерттейтін визуалды лабиринт.
1962	Өз өміріңмен өмір сүр	Vivre sa vie	Жан-Люк Годар	12 новелладан тұратын, әйел тағдырын зерттейтін философиялық драма.
1962	Жюль және Джим	Jules et Jim	Франсуа Трюффо	Екі ер адам мен бір әйелдің арасындағы махаббат үшбұрышы туралы классика.
1963	Адасқан жарық	Le Feu follet	Луи Маль	Өмірден түңілген жанның соңғы күндерін баяндайтын терең туынды.
1964	Шербур қолшатырлары	Les Parapluies de Cherbourg	Жак Деми	Канн кинофестивалінің «Алтын пальма бұтағын» иеленген толықтай әндетіп айтылатын мюзикл.
1964	Нәзік тері	La Peau douce	Франсуа Трюффо	Неке адалдығы мен құштарлықты зерттейтін аналитикалық фильм.
1964	Бөгде адамдар	Bande à part	Жан-Люк Годар	Лувр арқылы жүгіру көрінісімен танымал криминалдық комедия.
1965	Альфавиль	Alphaville	Жан-Люк Годар	Технология мен сезімнің арпалысын көрсететін нуар-антиутопия.
1965	Ессіз Пьеро	Pierrot le Fou	Жан-Люк Годар	Бостандық пен анархияны бейнелейтін поп-арт стиліндегі туынды.
1965	Еркек, әйел	Masculin féminin	Жан-Люк Годар	«Маркс пен Кока-коланың балалары» туралы жастар социологиясы.