Шетпе
| Ауыл | |
| Шетпе | |
 | |
| Әкімшілігі | |
|---|---|
| Ел | |
| Статусы |
аудан орталығы |
| Облысы | |
| Ауданы | |
| Ауылдық округі | |
| Тарихы мен географиясы | |
| Координаттары |
44°08′25″ с. е. 52°08′45″ ш. б. / 44.14028° с. е. 52.14583° ш. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 44°08′25″ с. е. 52°08′45″ ш. б. / 44.14028° с. е. 52.14583° ш. б. (G) (O) (Я) |
| Құрылған уақыты |
1929 |
| Ауыл статусы |
2000 |
| Климаты |
Континентті |
| Уақыт белдеуі | |
| Тұрғындары | |
| Тұрғыны |
17 044[1] адам (2023) |
| Сандық идентификаторлары | |
| Пошта индексі |
130400 |
| Автомобиль коды |
12 |
Шетпе шекарасы
| |
 Ортаққордағы санаты: Шетпе | |
Шетпе — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы ауыл, аудан және Шетпе ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті.
Географиялық орны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Облыс орталығы Ақтау қаласынан солтүстік шығысқа қарай 96 км жерде, Маңғыстау түбегіндегі Батыс Қаратау мен Шығыс Қаратау жоталары арасында орналасқан.
Атаудың сөзжасамдық сипаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Шетпе атауы парсының чәшмә//чешме – «қайнар көз, бұлақ» деген сөзінен пайда болған.[2] Жергілікті баспасөз беттерінде «Чешме» сөзі түрікмендікі немесе көнетүркі сөзі делінеді: «Шетпені ең соңғы мекендеген түрікмендер еді. Әсіресе түрікменнің сегіз арыс Сейілхан дейтін руының тарамдары мекендеген. Ол кезде түрікмендер Шетпені «Чешме» деп атайды екен. Бұл түрікменнің «бұлақ көзі» деген сөзі деген мәліметтер кездеседі. Шынымен де Шетпе маңы сыңсыған бұлақ. Шетпе деп бұлақ та аталады. Шетпе атауы жөнінде түрлі этимологиялар қалыптасқан. Мәселен, Е.Қойшыбаев «Из шет и аффикс –пе «густая» (о рябине)[3], А.Костенко мен Е.Өмірбаев «Ожувут степи» кітабында Шетпе атауы түрікменнің осы аттас тайпасының аты дейді: «... с XIII века здесь поселились уцелевшие после монгольского нашествия туркмены рода шетпе.[4] С.Қондыбай «Шетпе сөзіне дыбыстық өзгеру жағынан ең жақын келетін сөз – «жетімек» атауы. Яғни «жетімек» - «джетмек» - «четпек» – «шетпе (к)» өзгеруі сөздің заңдылығына толық сәйкес келеді» деп көрсетеді. Дегенмен шежірелік немесе тарихи кітаптардан шетпе аталатын этноним кездеспегенін ескерсек, Шетпе топонимі парсының чешме – «қайнар көз, бұлақ» деген сөзінен пайда болды деп нақты айта аламыз.[5]
Халқы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| 1970 | 1979 | 1989 | 1999 | 2009 | 2021[6] |
|---|---|---|---|---|---|
| 4974 | ▲8162 | ▲10581 | ▼10237 | ▲12223 | ▲16762 |
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Іргесі 1929-30 жылдары "Ұшқын" серіктестігінің орталығы есебінен қаланған. 1933 жылы оның негізінде құрылған Жаңажол ұжымшарының, 1965 жылы Маңғыстау ауданының орталығына айналды. Шетпе аудан орталығы мәртебесін 1966 жылы түбекті елдің қалған бөлігімен байланыстыратын теміржол құрылысына байланысты алды, Шетпе стансасы облыс орталығынан гөрі басқа аймақтарға жақын. Станса мен оның айналасындағы құрылыстар, аудан орталығы жалпы халық арасында "Жаңа Шетпе" деп аталады. Аудан орталығы бұрынғы кепкен Жапырақты көлінің орнында тұрғызылған, одан ол кезде тек батпақ қана қалған. Қазір батпақ құрғап қалды.[7]
1967 жылы ауыл, 2000 жылы қайтадан кент болған. Шетпе арқылы Маңғыстау - Ақтөбе темір жолы және Ақтау - Ақтөбе автомобиль жолы өтеді.
Шаруашылығы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Шетпеде құрылыс материалдары зауыты, ұлутас пен қиыршықтс кеніштері ("Мырзабек Алтын Тас групп" АҚ, "Роландтехник” компаниясының уату-сұрыптау зауыты, "Қызылтұран" ЖШС), су барлау экспедедициясы, жылжымаалы механикалық колонна, тұрмыс қажетін өтейтін мекемелер, шаруа қожалықтары, 130 шағын орта кәсіпкерлер, 28 мемлекеттік, 4 қазыналық, 4 өндірістік-көліктік мекемелер, темір жол және автомобиль бекеттері, байланыс бөлімшесі бар. [8]
"КаспийЦемент" - бұл жаңа цемент зауыты. Алғашқы жұмыс 2013 жылдың қараша айында іске қосылды. Ал 2014 жылдың жазында зауытта цемент өндірісі ресми түрде басталды.[9]
Мәдени-әлеуметтік мекемелер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Діни ұйымдар қызметі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Шетпе мешіті — Маңғыстау ауданының орталығында 1997 жылы бой көтерген. Ауласы қоршалған. Түнгі мезгілде жарық беретін шамдар орнатылған. Іргетасы биік, қабырғалары мен күмбездері, мешітке бастар жолдар теңіз тасынан қаланған. Кіреберіс маңдайшасына «Алла» және «Мұхаммед» деп араб әріптерімен жазылып, ою-өрнектермен көріктендірілген. Төрт бұрышында кіші күмбездері бар, ол ортадағы үлкен күмбезге айшық қондырылған. Аспалы шам ілінген.
Ғимараттың ішкі қабырғалары түгелдей оюлармен өрнектелген. 700 адам сиятын ерлерге арналған намаз бөлмесі, 200 адамға арналған әйелдер бөлмесі, имам бөлмесі бар. Діни сауат ашу курсы үшін де бөлме қарастырылған. Едендеріне кілем төселген. Мешіттің артқы жағында газбен жылытатын қазандық қойылған бөлме бар.[13]
Галерея
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Айналма жол
Әкімшілік кеңселер
Аудандық аурухана
Өнер мектебі
Мұражай
Мотель
Мәдениет үйі
Мешіт
Казпошта
Аллея
Шетпе
Шетпе
Шетпе
Шетпе
.jpg)
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
- ↑ Оңдасынов Н. Парсыша- қазақша түсіндірме сөздік. — Алматы, 1974. — 384 б.
- ↑ Е.Койчубаев Краткий толковый словарь топонимов Казахстана — Алматы: "Наука", 1974. — Б. 131-132. — 274 б. — 6700 таралым.
- ↑ Костенко А., Умирбаев Е. Оживут степи...Тарас Шевченко за Каспием. — Алматы: Өнер, 1984. — 232 б.
- ↑ Б.Ә.Көшімова Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: " Нұрлы әлем", 2010. — 238 б.
- ↑ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
- ↑ ШЕТПЕ: ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНАЯ СТАНЦИЯ vs. ТРАДИЦИОННАЯ САКРАЛЬНОСТЬ http://otuken.kz/shetpe/
- ↑ Маңғыстау энциклопедиясы. Бас редактор Б.Ғ.Аяған. — Алматы: “Қазақ энциклопедиясы”, 2008. 609-бет. ISBN 9965-893-13-6
- ↑ Путешествуя по Мангистау: село Шетпе https://tumba.kz/vse-o-mangistau/57-vse-o-mangistau/19901-puteshest_po_mang_sel.html
- ↑ Шетпе өнер мектебі https://onermektep-shetpe.kz/ Мұрағатталған 23 тамыздың 2022 жылы.
- ↑ Шетпе гимназиясы https://2gis.kz/aktau/firm/70000001036517246
- ↑ МАҢҒЫСТАУ ТЕХНИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ https://www.mtkshetpe.kz/ Мұрағатталған 23 тамыздың 2022 жылы.
- ↑ «Шетпе» мешіті https://www.muftyat.kz/ru/mosque/2927/
| ||||||