Шығыстану

Шығыстану – Шығыс деп аталатын Азия және ішінара Африка (негізінен Солтүстік Африка) елдерінің тарихын, экономикасын, тілдерін, әдебиетін, этнологиясын, өнерін, дінін, философиясын, мәдениетінің материалдық және рухани ескерткіштерін кешенді түрде зерттейтін ғылым саласы^[1].

Салалары

Шығыстанудың ішінде бірнеше аймақтық салалар қалыптасты:

египеттану,
ассириология,
семиттану,
арабтану,
ирантану,
түркітану,
қытайтану,
моңғолтану,
үндітану,
жапонтану.

Ғылым дамуына байланысты жаңа бағыттар да пайда болды: шумерология, урартология, кумрантану, корейтану, малайтану және т.б.

Тарихы

Еуропадағы шығыстану білімдерінің қайнар көздері ежелгі және орта ғасырларда еуропалық халықтардың Азия мен Солтүстік Африка елдерімен орнатқан сауда-саяси байланыстарынан бастау алды. Шығыс жөніндегі алғашқы деректер ежелгі грек авторларының еңбектерінде кездеседі. Батыс пен Шығыс мәдениетінің арасындағы «көпір» рөлін атқарған сириялық, византиялық, көне армян және көне грузин әдебиеттерінде де шығыс халықтары жайлы мәліметтер мол.

XII ғасырдан бастап Алдыңғы Азия мен Қиыр Шығыс елдеріне барған елшілердің, миссионерлердің, көпестер мен саяхатшылардың көптеген жазбалары тарала бастады. Шығыстанудың дербес ғылым саласы ретінде қалыптасуы капиталдың алғашқы қорлану дәуірі мен Еуропа мемлекеттерінің Шығыс елдеріне енуімен байланысты болды.

XVI ғасырдың соңында арабтанушы Гийом Постель, Алдыңғы Азия тарихын жазған Иоганн Ротт пен Бриссонийдің еңбектері жарық көрді. Ресейде XV ғасырда Афанасий Никитиннің Үндістан туралы жазбалары, 1618 жылы Иван Петлиннің Қытайға сапар қолжазбалары пайда болды.

XVII ғасырдың соңында Лейден, Париж, Оксфорд сияқты университеттерде шығыс қолжазбаларының үлкен жиынтықтары жинақталып, соның негізінде жүйеленген алғашқы еңбектер жарық көрді. Әсіресе, 1667 жылы Парижде басылған д’Эрбелоның «Шығыс кітапханасы» маңызды ғылыми еңбек саналды.

Ресейдегі шығыстану

Ресейде шығыстану ғылымының дамуына ерекше үлес қосқан ғалымдардың бірі — Г.С. Лебедев, ол 1801 жылы Еуропадағы алғашқы санскрит грамматикаларының бірін құрастырды. XIX ғасырдағы аса көрнекті шығыстанушы — Никита Яковлевич Бичурин (Иакинф) болды.

Ресейде шығыстанушыларды даярлау алғаш рет 1807 жылдан бастап Қазан университетінде, кейін 1819 жылдан Санкт-Петербург университетінде жүргізілді. 1818 жылы Ресей шығыс қолжазбалары мен металл ақшаларының қоймасы — Азия музейі құрылып, ол академиялық шығыстану орталығына айналды.

Ресейдегі әскери шығыстану

Әскери шығыстану Ресейде Шығыс елдері мен Солтүстік Африка туралы әскери, саяси, географиялық және мәдени ақпаратты жинақтап, талдауға бағытталған ғылыми-практикалық сала ретінде қалыптасты.

Бастапқы кезең

Қазіргі Ресей аумағында мемлекеттілік пен жеке князьдіктердің пайда болу дәуірінде-ақ Шығыс елдері туралы деректерді сақтап, әскери тұрғыдан талдау жүргізген ұйымдар болды. «Петрге дейінгі» дәуірде шығыстанулық ақпаратты жинақтаған басты мемлекеттік құрылымдар — Сібір приказдары және Құпия приказдар.

Императорлық Ресей кезеңінде, Наполеон соғыстарына дейін, Шығыс пен Солтүстік Африка елдері туралы ақпараттың негізгі көзі Сыртқы істер министрлігі болды. XIX ғасырда бұл ақпарат Ресей империясының әскери жүйесінде мақсатты әрі жүйелі сипатқа ие болып, бас штабтың ресми бағытына айналды.

XIX ғасырдағы даму

Әскери шығыстану деректерін жинаудың басты көзі — ресейлік елшіліктердегі квартирмейстерлік қызметтің офицерлері мен армия бас штабының офицерлері болды. XIX ғасырда әскери-географиялық экспедициялар кеңінен жүргізілді, оның ішінде Шығыс елдеріне бағытталған сапарлар да ерекше орын алды.

Әскери мекемелерге жеткізілетін мағлұматтар түрлі нысанда сақталды: жазбахаттар, баяндамалар, есептер, шолулар, арнаулы сипаттамалар, сөздіктер, географиялық координаттар мен шыңдардың өлшемдері, жоспарлар, сызбалар, географиялық карталар және басқа материалдар.

Бұл саладағы ресейлік әскери барлау органдары Сыртқы істер министрлігімен, Орыс географиялық қоғамымен, университеттермен, академиялармен, институттармен, сондай-ақ шығыстану сипатындағы пайдалы ақпарат ұсынған жеке тұлғалармен ынтымақтастық орнатты. XIX ғасырдың екінші жартысында Ресейдің ұлттық әскери-ғылыми шығыстану мектебі қалыптасты. Ол ағылшын, голланд, француз, неміс мектептерімен қатар әлемдегі жетекші ғылыми орталықтардың біріне айналды.

XX ғасырдағы өзгерістер

1917 жылғы Қазан революциясынан кейін, большевиктердің билікке келуімен бірге әскери шығыстану дағдарысқа ұшырады. Елден шамамен екі миллионға жуық адам эмиграцияға кетті, көптеген шығыстанушылар Азамат соғысы мен қуғын-сүргін кезінде қаза болды немесе елден кетуге мәжбүр болды.

XX ғасырдың 1930-жылдарында әскери шығыстану жаңа идеологиялық және концептуалдық негізде қайта өркендей бастады. Алайда Екінші дүниежүзілік соғыс алдындағы қуғын-сүргіндер бұл саланы қатты әлсіретті. Соғыс жылдары әскери шығыстанушылардың назарында Кавказ, Түркия, Иран, Жапония, Курил аралдары, Тува, Моңғолия, Солтүстік-Шығыс Қытай және Сахалин болды. 1944 жылы Тува КСРО құрамына қосылды.

Қазіргі кезең

КСРО-ның ыдырауы (1991–1998) ресейлік әскери шығыстануға да ауыр зардап әкелді. Дегенмен қазіргі уақытта бұл ғылыми пән қайта жанданып келеді. XIX–XX ғасырлардағы ресейлік әскери шығыстанушылардың еңбектері ғылыми айналымға енгізілуде, мұрағаттағы құнды материалдар жариялануда.

Қазақстандағы шығыстану

XIX ғасырдың 2-жартысы

XIX ғасырдың екінші жартысында Еуропада шығыс қолжазбалары мен кітаптарының ең ірі қоймаларының ғылыми тізбелері жасалды. Бұл кезеңде Жапония, Қытай, Үндістан, Иран мен Түркия сияқты шығыс елдерін соңғы ғылыми әдістердің көмегімен зерттеген ірі тарихшылар мен тіл мамандары еңбек етті.

Ресейдегі шығыстану ғылымының дамуы шығыс халықтарының өкілдері — әзірбайжан ойшылы М.Ф. Ахундов, бурят ғалымы Д. Банзаров, қазақ ғалымы Ш. Уәлихановтың ғылыми қызметімен айқын көрініс тапты.

Орхон жазбаларының ашылуы

1889 жылы орыс ғалымы Н.М. Ядринцев Моңғолиядағы Орхон өзені бойынан көне түркі жазба ескерткіштерін тапты. Бұл мұралар кейіннен орхон жазбалары деп аталды және ежелгі түркі мемлекеттерінің тарихын зерттеуде аса маңызды дереккөзге айналды.

Академик В.В. Радлов ең алғаш болып енисей және орхон жазбаларын толық аударып, оларға ғылыми түсініктеме жасады.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қазақстан мен Моңғолияны зерттеуге үлес қосқан орыстың ғалымдары:

В.В. Вельяминов-Зернов,
Н.В. Ханыков,
В.В. Григорьев,
Н.И. Веселовский,
В.В. Бартольд

Қазақстан аумағында шығыстану ғылымының дамуына Орынбор, Ташкент қалаларында жұмыс істеген Орыс географиялық қоғамының бөлімшелері, Түркістан археология әуесқойлары қоғамы, сондай-ақ Орта Азия мен Қазақстандағы түрлі ғылыми ұйымдар айрықша үлес қосты.

1996 жылы Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы жанынан Шығыстану институты құрылып, ол шығыстану ғылымының басты орталығының біріне айналды.

Қазақстан шығыстанушылары

Дереккөздер

↑ Қазақстан ұлттық энциклопедиясы

Густерин П. В. По следу Кантемира. Российскому востоковеджению исполняется 300 лет // Российская газета. 2011, № 147 (8 шілде).
Алексеев М. Н. Военная разведка Российской империи — от Александра I до Александра II. — М.: Вече, 2010. — 480 с.
История отечественного [российского] востоковедения до середины XIX века. М., 1990.
Липранди И. П. Обозрение пространства, служившего театром войны с Турцией с 1806 по 1812 ж. СПб., 1854.

[1] Қазақстан ұлттық энциклопедиясы

[1]