Үлкен дулыға турнирлері (теннис)

Үлкен дулыға турнирлері (ағылш. Grand Slam tournaments) — кәсіби теннистегі ең ірі төрт жыл сайынғы турнир:

«Үлкен дулыға» турнирлері (маусым бойы өту реті бойынша)

Турнир	Өткізілетін орны	Негізі қаланған	Мерзімі	Жабыны (корт түрі)
Аустралия ашық чемпионаты	Мельбурн	1905	Қаңтар	Шөп (1987 жылға дейін) Қатты корт (1988 жылдан бері)
Франция ашық чемпионаты	Париж	1891	Мамыр/Маусым	Топырақ
Уимблдон	Лондон	1877	Маусым/Шілде	Шөп
АҚШ ашық чемпионаты	Нью-Йорк	1881	Тамыз/Қыркүйек	Шөп (1977 жылға дейін) Қатты корт (1978 жылдан бері)

Бұл жарыстар ең көп рейтингілік ұпай, ең үлкен жүлде қоры, қоғам мен медианың ерекше назарымен қатар, қатысушылардың ең мықты құрамымен және ауқымымен ерекшеленеді. Турнирлерді ATP (кәсіпқой теннисшілер қауымдастығы) мен WTA (әйелдер теннис қауымдастығы) сияқты жеке тур ұйымдары емес, бірыңғай World Tennis ұйымы қадағалайды, алайда ATP пен WTA ойыншылардың көрсеткен нәтижесіне қарай рейтингілік ұпай есептей береді.

«Үлкен дулыға» (ағылш. Grand Slam) — бір дисциплинадағы төрт басты чемпионаттың барлығын бір күнтізбелік жыл ішінде ұтып алу жетістігі. Жұптық сында бұл нәтижеге бір команда болып немесе жекелей ойыншының әртүрлі серіктестермен ойнауы арқылы жетуге болады. Барлық төрт басты чемпионатты қатарынан, бірақ бір күнтізбелік жылдың ішінде емес ұтып алу «күнтізбелік жылдан тыс Үлкен дулыға» («non-calendar-year Grand Slam») деп аталады, ал мансап кезеңінде кез келген уақытта төрт мейджорды жеңіп алу «Мансаптық Үлкен дулыға» («Career Grand Slam») деп аталады.

Тарихы

«Үлкен дулыға» (фр. grand chelem) термині бридж карта ойынынан алынған; ол бәс тігу кезінде барлық он үш парақшаның барлығын қарсыласқа бір де бір ұпай бермей ұтып алу міндеттемін қабылдап, оны орындау дегенді білдіреді. Маусым ішіндегі төрт турнирдің бәрінде топ жару — «Үлкен дулығаны» жеңіп алу — теннисшілер үшін ең жоғарғы мақсаттардың бірі болып табылады; бұл тек Олимпиада ойындарының алтынын қосқандағы «Алтын дулығадан» ғана кейін тұр.

Үлкен дулыға термниніннің пайда болуы 1933 жылмен сәйкестендіріледі. Аталмыш жылда Аустралиялық Джек Кроуфорд Нью-Йоркта үш турнирді де ұтып, ең соңғы мэйджор, АҚШ ашық біріншілігінің финалына шығады. Финал алдында Нью-Йорк Таймс газетінің спорттық коментаторы Джон Киран өз таңданысын білдірген болатын: Кроуфорд бұл жылы керемет жетістіктерге жетті. Ол Францияда Кошені ұтты. Ол Уимблдонды бағындырды. Оның үстіне еншісінде аустралиялық титул да бар. Егер де ол бүгін Форест Хиллсті ұтатын болса, онда ол биылғы мэйджорлардың бәрін де ұтып алады. Бұл корттағы Үлкен дулығаны ұтып алғанмен тең. Алайда, Кроуфорд финалда ұтылып қалды. Бұған қарамастан, коментатордың корттағы Үлкен дулыға деген сөзі қолданысқа еніп кетті. Сонымен қатар бір жылда үш мэйджорды ұтып алған, ал біреуінде жолы болмаған теннисші Кіші дулығаны ұтып алды дегендей терминдер де бар.

Төрттіктің ең көне додасы — Уимблдон (1877 жылдан бастау алады). Одан кейінгі тұрақты кестеге іліккендер: АҚШ ашық чемпионаты (1881), Франция ашық чемпионаты (1891) және Аустралия ашық чемпионаты (1905).

Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғашында бұл мәртебеге тек Уимблдон ғана ие болды. Аталған жарыстардың түгелдей «Үлкен дулыға» санатына ресми түрде бірігуі 1924–1925 жылдар маусымына тиесілі.

Үлкен дулыға иегерлері

Күнтізбелік «Үлкен дулыға»

Күнтізбелік «Үлкен дулыға» (Calendar Grand Slam) — бір күнтізбелік жыл ішінде Аустралия ашық чемпионатында, Франция ашық чемпионатында, Уимблдон мен АҚШ ашық чемпионатында түгел топ жару жетістігі.

Маргарет Корт — «Үлкен дулығаны» үш рет жеңіп алған жалғыз теннисші: 2 рет аралас жұптық сында (1963 және 1965) және 1 рет жекелей сында (1970). Ерлер арасында Род Лэйвер бұл биікті екі рет бағындырып, мұның екеуін де жекелей сында (1962 және 1969) жасаған.

Осы жетістікке қол жеткізген ойыншылар тізімі:

• 
  Дон Бадж, ерлер арасындағы жекелей сын (1938 жыл).
• 
  Морин Коннолли, әйелдер арасындағы жекелей сын (1953 жыл).
• 
  Род Лэйвер, ерлер арасындағы жекелей сын (1962 және 1969 жылдар).
• 
  Маргарет Корт, әйелдер арасындағы жекелей сын (1970 жыл).
• 
  Штеффи Граф, әйелдер арасындағы жекелей сын (1988 жыл).

Жекелей сында «Үлкен дулығаны» (бір жылда төрт турнирді түгел) жеңіп алған ойыншылар:

• Дон Бадж (1938)
• Морин Коннолли (1953)
• Род Лэйвер (1962)
• Род Лэйвер (1969)
• Маргарет Корт (1970)
• Штеффи Граф (1988, сонымен қатар сол жылы Олимпиада алтынын жеңіп алып, Алтын дулыға жетістігіне жеткен тарихтағы жалғыз адам).

Жұптық сында «Үлкен дулыға» иегері атанған жұптар:

• Фрэнк Седжмен мен Кен Макгрегор (1951)
• Маргарет Корт пен Кен Флетчер (1963)
• Мартина Навратилова мен Пэм Шрайвер (1984)

Сонымен қатар, үш ойыншы жұптық сында «Үлкен дулыға» жасағанымен, Аустралия ашық чемпионатынан кейін серіктерін ауыстырған:

• Мария Буэно (1960), әуелі Кристин Труманмен, кейін Дарлин Хардпен.
• Оуэн Дэвидсон (1967), әуелі Лесли Тернермен, кейін Билли Джин Кингпен.
• Мартина Ҳингис (1998), әуелі Мирьяна Лучичпен, кейін Яна Новотнамен.

Бұдан бөлек, Маргарет Корт 1965 жылы жұптық сында «Үлкен дулығаны» үш түрлі серіктеспен өткерді:

• Аустралия ашық чемпионатында Джон Ньюкомбпен.
• Ролан Гаррос пен Уимблдонда Кен Флетчермен.
• АҚШ ашық чемпионатында Фред Столлемен.

Мансаптық «Үлкен дулыға»

Теннисшінің кәсіби мансабында (бір жылда болмаса да) төрт «Үлкен дулыға» турнирінің барлығын жеңіп алуы Мансаптық «Үлкен дулыға» деп аталады.

Жекелей сын

Жеңіс жылдары мен жақша ішіндегі жасы:

Ерлер

• Фред Перри (1933–34–35) [26]
• Дон Бадж (1937–38) [23]
• Род Лэйвер (1960–61–62) [24]
• Рой Эмерсон (1961–63–64) [28]
• Андре Агасси (1992–94–95–99) [29]
• Роджер Федерер (2003–04–09) [27]
• Рафаэль Надаль (2005–08–09–10) [24]
• Новак Джокович (2008–11–16) [29]
• Карлос Алькарас (2022–23–24–26) [22]

Маноло Сантана Аустралия ашық чемпионатын жеңе алмады; Джимми Коннорс, Борис Беккер, Стефан Эдберг, Пит Сампрас және Янник Синнер (белсенді) Ролан Гарроста топ жара алмады; ал Гильермо Вилас, Иван Лендл, Матц Виландер мен Станислас Вавринка Уимблдонда жеңіске жете алмады.

Әйелдер

• Дорис Харт (1949–50–51–54) [29]
• Морин Коннолли (1951–52–53) [18]
• Ширли Фрай (1951–56–57) [30]
• Маргарет Корт (1960–62–63) [24]
• Билли Джин Кинг (1966–67–68–72) [20]
• Крис Эверт (1974–75–82) [28]
• Мартина Навратилова (1978–81–82–83) [26]
• Штеффи Граф (1987–88) [19]
• Серена Уильямс (2002–03) [21]
• Мария Шарапова (2004–06–08–12) [25]

Ига Свёнтек Аустралия ашық чемпионатын әлі ұтқан жоқ; Мартина Ҳингис, Линдсей Дэвенпорт, Анжелика Кербер мен Елена Рыбакина (белсенді) Ролан Гарросты жеңбеді; Моника Селеш, Гана Мандликова мен Жустин Энен Уимблдонда топ жара алмады; ал Эшли Барти АҚШ ашық чемпионатын ешқашан ұтқан жоқ.

Жұптық сын

Мансаптық «Үлкен дулыға» иегері атанған жұптар:

• Дорис Харт & Фрэнк Седжмен (1949–51)
• Кен Розуолл & Лью Хоуд (1953–56)
• Рой Эмерсон & Нил Фрейзер (1959–60–62)
• Джон Ньюкомб & Тони Роуч (1965–67)
• Маргарет Корт & Джуди Тегарт Далтон (1966–69–70)
• Энн Смит & Кэти Джордан (1980–81)
• Мартина Навратилова & Пэм Шрайвер (1981–1984)
• Тодд Вудбридж & Марк Вудфорд (1992–93–95–2000)
• Якко Элтинг & Пол Гархёйс (1994–95–98)
• Серена Уильямс & Винус Уильямс (1999–2000–01)
• Майк Брайан & Боб Брайан (2003–05–06)
• Сара Эррани & Роберта Винчи (2012–2014)
• Барбора Крейчикова & Катерина Синякова (2018–2022)

Мансаптық «Үлкен дулығаны» әртүрлі серіктестермен жасаған ойыншылар:

• Эдриан Куист (1935–36–39)
• Луиз Браф (1942–46–50)
• Дорис Харт (1947–48–50–51)
• Фрэнк Седжмен (1948–50–51)
• Нил Фрейзер (1957–58–59)
• Ширли Фрай (1950–51–57)
• Маргарет Корт (1961–63–64)
• Лесли Тернер (1961–64)
• Фред Столле (1962–63–65)
• Боб Хьюитт (1962–63–72–77)
• Мартина Навратилова (1975–76–77–80)
• Джон Фицджералд (1982–84–86–89)
• Андерс Яррид (1983–87–89)
• Мартина Ҳингис (1996–97–98)
• Йонас Бьоркман (1998–2002–03–05)
• Лиза Реймонд (2000–01–06)
• Даниэль Нестор (2002–04–07–08)
• Леандер Паес (1999–06–12)

Аралас жұптық сында мансаптық «Үлкен дулыға» жасаған ойыншылар:

• Жан Боротра (1925–26–27–28)
• Маргарет Корт (1961–63)
• Боб Хьюитт (1961–70–77–79)
• Билли Джин Кинг (1967–68)
• Мартина Навратилова (1974–85–2003)
• Марк Вудфорд (1993–94)
• Тодд Вудбридж (1990–93–94–95)
• Даниэла Гантухова (2001–02–05)
• Махеш Бхупати (1997–99–2002–06)
• Кара Блэк (2002–04–08–10)
• Леандер Паес (1999–2003–08–16)
• Мартина Ҳингис (2006–15–16)

Қатарынан төрт «Үлкен дулыға»

«Үлкен дулыға» атауы түпмәнінде бір күнтізбелік жылда 4 титулды да жеңіп алған ойыншыларға қатысты айтылса да, кейбіреулер мұны жылдың ауысуына немесе екі маусымға созылуына қарамастан қатарынан төрт турнирде топ жарғандарға қатысты қолданады.

Бір күнтізбелік жылда емес, қатарынан төрт үлкен турнирді ұтқандар:

Жекелей сын

• Мартина Навратилова (1983–84) (қатарынан алты турнир)
  • Ескертпе: Аустралия ашық чемпионаты 1977 жылдан 1985 жылға дейін желтоқсанда өтіп, 1987 жылы қаңтардағы классикалық орнына қайта оралды. Навратилованың сериясы 1983 жылы Уимблдон, АҚШ ашық чемпионаты және Аустралия ашық чемпионатынан басталып, 1984 жылы Франция ашық чемпионаты, Уимблдон және тағы да АҚШ ашық чемпионатымен жалғасты.
• Штеффи Граф (1993–94)
• Серена Уильямс (2002–03 және 2014–15)
• Новак Джокович (2015–16)

Жұптық сын

• Пэм Шрайвер / Мартина Навратилова (1986–87) — (Уимблдон 1986, АҚШ ашық чемпионаты 1986, Аустралия ашық чемпионаты 1987 және Ролан Гаррос 1987)
• Гиги Фернандес / Наташа Зверева (1992–93, қатарынан алты) — (Ролан Гаррос 1992, Уимблдон 1992, АҚШ ашық чемпионаты 1992, Аустралия ашық чемпионаты 1993, Ролан Гаррос 1993 және Уимблдон 1993)
• Серена Уильямс / Винус Уильямс (2009–10) — (Уимблдон 2009, АҚШ ашық чемпионаты 2009, Аустралия ашық чемпионаты 2010 және Ролан Гаррос 2010)
• Боб Брайан / Майк Брайан (2012–13) — (АҚШ ашық чемпионаты 2012, Аустралия ашық чемпионаты 2013, Ролан Гаррос 2013 және Уимблдон 2013)
• Сондай-ақ Наташа Зверева (1996–97) Гиги Фернандеспен бірге Уимблдон 1996, АҚШ ашық чемпионаты 1996 пен Ролан Гаррос 1997-ні, ал Мартина Ҳингиспен бірге Аустралия ашық чемпионаты 1997-ні ұтты.

Алтын дулыға

Алтын дулыға (Golden Slam) — бір күнтізбелік жыл ішінде 4 «Үлкен дулыға» турнирін және Олимпиада алтынын ұтып алу құрметті атағы. Мұндай жетістікке жету мүмкіндігі өте сирек болды, себебі Олимпиада ойындары 4 жылда бір рет өткізіледі (Рио 2016-дан Токио 2021-ге дейін 5 жыл болды), сонымен қатар Халықаралық теннис федерациясы (ITF) мен Халықаралық олимпиада комитеті (ХОК) арасындағы келіспеушіліктерге байланысты теннис 1924 жылдан 1988 жылға дейін Олимпиада бағдарламасына кірмеді. Соның салдарынан 4 «дулығада» топ жарған Фред Перри, Дон Бадж, Род Лэйвер мен Рой Эмерсон, сондай-ақ Дорис Харт, Морин Коннолли, Ширли Фрай, Маргарет Корт пен Билли Джин Кинг бұл құрметті атаққа қол жеткізе алмады.

Екінші жағынан, Роджер Федерерге Алтын дулығаны аяқтау үшін олимпиадалық алтын жетпей қалды, сондай-ақ Крис Эверт, Мартина Навратилова мен Мария Шараповада да осындай жағдай болды.

Осылайша, тарихтағы нағыз күнтізбелік Алтын дулыға тек бір рет қана бағындырылған:

• Штеффи Граф (1988)

Мансаптық Алтын дулыға

Кәсіби мансабында (бір жылда болмаса да) төрт «Үлкен дулыға» турнирі мен Олимпиада алтын медалін жеңіп алған ойыншы Мансаптық Алтын дулыға жасады деп саналады.

Ерлер арасындағы жекелей сын

• Андре Агасси (1992–94–95–99), (Атланта 1996)
• Рафаэль Надаль (2005–08–09–10), (Пекин 2008)
• Новак Джокович (2008–11–11–16), (Париж 2024)

Әйелдер арасындағы жекелей сын

• Серена Уильямс (1999–2002–03–12), (Лондон 2012)

Ерлер арасындағы жұптық сын

• Тодд Вудбридж & Марк Вудфорд (1992–2000), (Атланта 1996)
• Боб Брайан & Майк Брайан (2003–2012), (Лондон 2012)
• Даниэль Нестор (2000–2009), (Сидней 2000)
• Мате Павич (2018–2024), (Токио 2020)

Әйелдер арасындағы жұптық сын

• Сара Эррани (2012–2024)
• Барбора Крейчикова & Катерина Синякова (2018–2022)
• Серена Уильямс & Винус Уильямс (1999–2001)
• Пэм Шрайвер (1981–1988)
• Гиги Фернандес (1988–1993)

Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Grand Slam (tennis)