SpaceX

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
SpaceX
Түрі

жеке компания

Қызметі

Орбиталды жүк тасу

Құрылған жылы

2002

Басты адамдары

Илон Маск

Саласы

Аэроғарыш

Өнімі

Ғарыш зымырандары,
Металлопрокат

Қызметкерлер саны

4,000+ (Шілде 2015)

Сайты

SpaceX.com

Space Exploration Technologies Corporation (SpaceX) — америкалық компания, ғарыштық зымыран өндіруші, штаб-пәтері Хоторн қаласында, Калифорния, АҚШ. 2002 жылы PayPal-дың алдыңғы иесі және қазіргі Tesla Motors CEO Илон Маскпен негізі қаланған, Марс отарлауға жол ашып, ғарыш кеңістігіне рейстердің шығындарын азайту мақсатында құрған. Компания Falcon 1 және Falcon 9 атты ракета тасығыштардың қозғағыштарын әзірледі, мақсатқа ұмтылудан бастап олардың келесі мақсаты Dragon (сол Falcon 9 орбитаға шығарылады), қайта пайдаланылатын және ғарыш аппараттарын жасау болып табылады Халықаралық ғарыш станциясын жабдықтау үшін арналған. ХҒС ғарышкерлерді тасымалдауға Dragon V2 кемесінің жолаушылар нұсқасы игерудің соңғы кезеңінде тұр.

SpaceX жетістіктерін қамтиды:

  • сұйықтық қозғалтқышты зымыран тасығышы (Falcon 1), онда орбитаға пайдалы жүктемені шығарды — 28 қыркүйек, 2008[1][2].
  • ғарыш кеме (Dragon), табысты іске қосылды, орбитаға шығарылды және жерге оралды (SpaceX COTS Demo Flight 1) — 8 желтоқсан, 2010[3]; ХҒС бекемделген алғашқы жеке ғарыш кемесі (SpaceX COTS Demo Flight 2/3) — 25 мамыр 2012[4].
  • геостационарлық орбитаға спутнигін ұшыру (SES-8) — 3 желтоқсан 2013[5].
  • тарихта алғаш рет[6] (Falcon 9) орбиталық зымыран тасығышын ұшырылымнан кейін жерге бірінші кезеңінде отырғызу— 22 желтоқсан 2015 ж.[7][8][9][10].

Falcon және Dragon-ды ұшыруға пайдаланылатын зымыран қозғалтқыштары соның ішінде Merlin, Kestrel, Draco және SuperDraco сияқты, ішкі ресурстарға, арқа сүйеу дайындалған өнімдердің компоненттерін сапасы мен құны, әзірлеу, өндіру және тестілеуді бақылау мақсатында. Бұл нарықта SpaceX ең төменгі баға ұсынуға мүмкіндік береді, сондай-ақ едәуір өндіріс уақытын қысқартады.

Тарихы[өңдеу]

Entrance to SpaceX headquarters.jpg

SpaceX 2002 жылдың маусымында, PayPal атақты төлем жүйесін жасаушы Илон Маскпен құрылды.

Қызметкерлердің саны тұрақты өсті — 2005 жылдың қараша айында 160-ден 2015 жылдың шілдесінде 4000-нан асты. Барынша ұшыру бағасын төмендету үшін ниетімен байланысты осындай зымырандарын ұшырмен айналысатын басқа компаниялармен салыстырғанда қызметкерлер саны шағын болуы сол себепті. Одан басқа Марсқа ұшыруда бірге[11], және компанияның негізгі мақсаты болып табылады[12].

24 наурызда, 2006 жылы жазатайым оқиғамен аяқталған Falcon 1 зымыран тасығышы компанияның бірінші ұшырылымы жасалды[13].

2006 жылдың тамыз айында, компания NASA Commercial Orbital Transportation Services (COTS) конкурстық бағдарламасына жеңімпаздарының бірі болды және Falcon 9 зымыран тасығышын және Dragon ғарыш кемесін дамытуға және көрсету үшін шамамен 396 миллион доллар жалпы қаржыландыру алды[14][15].

28 қыркүйек, 2008, зымыран тасығышы Falcon 1 бірінші табысты іске қосылды және орбитаға пайдалы жүктемені шығарды[2].

SpaceX және НАСА арасындағы 1,6 миллиард доллар көлемінде Халықаралық ғарыш станциясының жеткізуге 22 желтоқсан 2008 жылы Commercial Resupply Services (CRS) бағдарламасы бойынша келісімге қол қойды[16]. Бастапқы 12 жоспарлы тапсырмаларға кейінірек тағы 3-еуі қосылды[17].

4 маусым, 2010 жылы Falcon 9 зымыран тасығышы дебютттік іске қосылды, орбитаға Dragon ғарыш макеті жеткізілді[18].

8 желтоқсан, 2010 жылы алғаш рет ғарышқа Dragon ғарыш кемесі ұшырылды[3].

2012 жылдың 25 мамырында Dragon кемесі алғаш ХҒС Гармония модуліне бекемделген [19].

16 қыркүйек, 2014 НАСА ұшқыш кемесі Dragon V2 пайдаланып ХҒС бойынша ғарышкерлер жеткізу үшін Commercial Crew Program бағдарламасы аясында SpaceX компаниясымен келісім-шартқа қол қойылғаны туралы хабарлады. Келісім-шарт сомасы $ 2,6 млрд құрады[20].

28 маусым, 2015 жылы ХҒС-ын SpaceX CRS-7 жабдықтау аясында бортында Dragon кемесі бар Falcon 9 зымыран тасығышы апатқа ұшырады. Booster басталғаннан кейін 2 минут 19 секундтан кейін ауада құлаған[21].

14 қаңтар, 2016 НАСА SpaceX Commercial Resupply Services 2 (CRS2) бағдарламасы Халықаралық ғарыш станциясын жабдықтаудың екінші кезеңінің үш жеңімпаздарын бірі, Dragon ғарыш кемесі және қажет болған жағдайда келісім-шарт ұзартуға мүмкіндігі 6 кепілдік миссиялары ретінде іріктеп алды, [22][23].

SpaceX технологиялары[өңдеу]

Falcon зымырандар отбасы[өңдеу]

SpaceX жеңіл классты Falcon 1 зымыран және Falcon 9 орта классты табысты дамытып және зымыран тасығышын ғарышқа жіберді; ауыр класты Falcon Heavy зымыран тасығышы дамытылуда, бірінші іске қосу 2016 жылдың көктеміне жоспарланған.

Falcon 1[өңдеу]

Ванденберг Әуе күштері базасында үшыру алаңындағы «Falcon 1» алғашқы зымыраны

Бірінші SpaceX зымыран тасығышы. Алғашқы үш сәтсіз ұшырудан кейін Falcon 1 зымыран тасығышы орбитаға 2008 жылы 28 қыркүйекте, пайдалы жүктің макетін сәтті шығарды[2]. Илон Масктың айтуынша, осы жолы іске қосудан пайда болмағанда, SpaceX компаниясының әрі қарай өмір сүре алмас еді.

Осы кластағы зымыран тасығыштарға шектеулі сұраныстың болуына байланысты, бұл өндірісті аяқтау және ауыр тасығыштарға назар аударуға шешім қабылданды[24].

Falcon 9[өңдеу]

Falcon 9 зымыран тасығышы, бірінші рет 2010 жылы 4 маусымда іске қосылды[18].

Falcon 9 v1.0 2010 жылдан бастап 2013 жылға дейін қолданылды, бес рет ұшырылып, барлығы табысты аяқталды.

1.0 нұсқасын ауыстыру үшін жақсартылған Falcon 9 v1.1 келді, іске қосу құны $61,2 млн құрады[25].

Бірінші кезеңде отырғызу

БАҚ ортада әйгілі Falcon 9 v1.1 (R) нұсқасын қабылданды, ол қайта пайдалану үшін бақыланатын жұмсақ қонудың бірінші кезеңін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін қосымша элементтерімен жабдықталған, 1,1 өзгертілген нұсқасы болып табылады. Алғашқы екі қону әрекеттері Autonomous Spaceport Drone Ship өзгермелі платформасында жасалған, екеуі де сәтсіз болды[26][27]. Falcon 9 екі рет бірінші кезеңі сәтті нысаналы мақсатты мініп болғандықтан, SpaceX жерге жер үшінші талпыныс жасауға шешім қабылдады[28].

Орбитаға 11 Orbcomm-G2 спутнигін жеткізіген Falcon 9 1.2 зымыран тасығышының жаңа нұсқасы табысты іске қосылғаннан кейін, зымыран Канаверал мысына 1 қону аймағына 2015 жылы, 22 желтоқсанда, бірінші кезеңінде алғашқы табысты тік қону жасалды [29].

Falcon Heavy[өңдеу]

Тасымалдаушы зымыран Falcon Heavy болашақта іске қосу кезінде әлемдегі ең қуатты зымыран жарияланды. Десе де әзірленіп жатқан, алғашқы рейс 2016 жылға жоспарланған. 2012 жылы, 2017 жылы SpaceX Falcon Heavy пайдаланып Intelsat серіктерін ұшыруға арналған өзінің бірінші коммерциялық келісім-шартын жасасты.

Dragon ғарыш кемесі[өңдеу]

ХҒС Canadarm 2-ні пайдалана отырып Dragon-мен түйісуі

Dragon — SpaceX компаниясы жеке көлік ғарыш кемесінің (ҒК). Халықаралық ғарыш станциясына және пайдалы жүкті жеткізуге және перспективада адамды жеткізу, Commercial Orbital Transportation Services (COTS) шеңберінде пайдалануға  және қайтару үшін арналған НАСА әзірлеген және ұзақ мерзімді. Falcon 9 ғарыштық зымыраны шығарады.

Dragon CRS[өңдеу]

Жүк кемесі нұсқасы НАСА-ның Commercial Resupply Services (CRS) (қаз. Коммерциялық жабдықтау жөніндегі қызметтер) аясында Халықаралық ғарыш станциясына жеткізу үшін пайдаланылады.

Dragon — қазіргі уақытта ғарыштан жүктерді оралтуға болатын жалғыз жүк кемесі.

Dragon V2[өңдеу]

Dragon V2, қайта пайдаланылатын басқарылатын ғарыш кемесі — 30 мамырда, 2014 жылы SpaceX кеменің жаңа нұсқасын таныстырды[30]. Ол ХҒС жеті ғарышкерлерге дейін тасымалдай алады. Осы кеменің бірегейлігі - бұл тікұшақ дәлдігімен SuperDraco кіріктірілген қозғалтқышы көмегімен жерге бақыланатын қонуды жүзеге асыру мүмкіндігі; қосалқы парашют жүйесі бар. Commercial Crew Development (CCDev) НАСА бағдарламасы бойынша пайдалануға жасалынған.

Алғашқы сынақ ұшу 2016 жылдың желтоқсанына жоспарланып отыр[31].

Ракета қозғалтқыштары[өңдеу]

SuperDraco қозғалтқыштары

2002 жылы құрылғаннан бері, SpaceX, компания бірнеше зымыран қозғалтқыштары әзірледі:

  • Kestrel — Falcon 1 екінші кезеңі үшін,
  • Merlin — Falcon 1 бірінші кезеңі және Falcon 9 және Falcon Heavy екі кезеңі үшін ,
  • Draco — Dragon кемесі үшін маневрлік қозғалтқыштары, сондай-ақ Falcon 9 v1.0 екінші кезеңі үшін,
  • SuperDraco — төтенше құтқару жүйесі және бақыланатын Dragon V2 кемесін қондыру үшін.

Сондай-ақ, әзірленіп жатқан Raptor қозғалтқышы болашақта Марсқа ұшу үшін пайдаланылатын болады.

Қалқымалы платформаларда отырғызу технологиясы[өңдеу]

Бірінші кезеңде қону алаңының схемасы

SpaceX ұшыру құнын азайту үшін зымыран тасығышты қалқымалы платформада — Autonomous spaceport drone ship бақыланатын қондырудың бірінші кезеңін пайдаланады.

Платформада ешқандай экипаж жоқ, ол сондай-ақ қашықтан қолдау кемесінен басқарылатын болады, толық автономды жұмыс істейді[32].

Компанияның өкілінің айтуынша, бірінші кезеңі табысты табыстың күтілетін мүмкіндігі ТТО 75-80 % және ГӨО үшін 50-60 %[33].

Falcon 9 зымыран тасығышының қалқымалы платформада бірінші кезеңінің алғашқы табысты қонуы 2016 жылдың сәуірінде өткен SpaceX CRS-8 миссиясының шеңберінде іске асты, бір айдан соң SpaceX бұл табысты қайталай алды, геоөтпелі орбитаға JCSAT-14 байланыс жасанды жер серігін ұшырған соң кезеңді отырғызды[34]. Қайтару кезеңінің профилі соңғы миссиясында ол атмосфераның тығыз топтары кіретін жоғары температурадағы жүктермен байланды, нәтижесінде алдыңғы екі бұрын қайтарумен салыстырғанда кезеңге көбірек залал келді. Компания бұл кезеңді ең қиын жағдайларда оралғандықтан, басқа отырғызылған кезеңдері үшін бағдар ретінде қарқынды жер сынақтары үшін пайдалануға шешім қабылдады[35][36][37]. Бірінші 2017 жылдың наурыз айының аяғында платформаға отырғызылған кезеңді қайтадан іске қосты[38].

Hyperloop[өңдеу]

Толық мақаласы: Hyperloop

SpaceX вакуумдық пойыз идеясына қатысты жұмыстарға сонау 2013 жылы тартылған болатын: Hyperloop «альфа-нұсқасы» осы компанияның сайтына да орнасластырылған болатын[39]. Кейін SpaceX президенті Гвинн Шотвелл (ағыл.)қаз. Дирк Алборн (ағыл.)қаз. құрған Hyperloop Transportation Technologies Inc. компаниясымен серіктестік орнатты[40]. Ақырында, 2015 жылы шілдеде компания жолаушылар капсуласының өзіндік дизайнына (Hyperloop pod competition (ағыл.)қаз.) конкурс жариялады, ол екі кезеңнен тұрады. Біріншісі 2016 жылы қаңтарда A&M Техас университеті (Колледж-Стейшен) қабырғасында өтті, онда 22 үздік топ таңдалып алынды, ал басты сыйлыққа Массачусетс технологиялық институтының тобы ие болды[41]. Екінші кезеңде, 2017 жылы 27-29 қаңтарға жоспарланған болатын, [42], барлық финалистер өз модельдерін SpaceX штаб-пәтері орналасқан Хоторнде, сынақ трассасында сынап көре алады[43]. Ұзыныдығы 1,5 км және диаметрі 1,8 м сынақ трассасының құрылысының басталғаны туралы 2016 қыркүйекте жария болған еді[44].

Планетааралық көлік жүйесі[өңдеу]

Компания ұсынған жобаның ұзақ мерзімді мақсаты Марсқа адамдарды жеткізу үшін көпреттік ғарыш көлік жобасы дербес қамтамасыз етілетін отарларын құру [45].

Иелері[өңдеу]

2012 жылғы мәліметтері бойынша, компанияның 2/3-і Илон Маскке тиесілі.

Компанияның шамамен 10% Google және Fidelity Ventures корпорацияларына тиесілі. Сондай-ақ иелер қатарына Draper Fisher Jurvetson, Founders Fund, Valor Equity Partners, Capricorn және басқалар кіреді.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Falcon 1 Flight 4 Mission Summary In Pictures  (ағыл.). spacex.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 шілде 2009.
  2. a b c Sweet success at last for Falcon 1 rocket  (ағыл.). spaceflightnow.com (28 September 2008).
  3. a b Musk 'optimistic' next Dragon flight will visit space station  (ағыл.). spaceflightnow.com (9 December 2010).
  4. Kremer, Ken. Dragon Grappled and Berthed for History Making Docking at Station  (ағыл.), universetoday.com (25 May 2012).
  5. SES-8 Launch Updates  (ағыл.). spaceflight101.net.
  6. Falcon 9 вошел в историю за час, kommersant.ru, 22 желтоқсан 2015 г.
  7. A Day to Remember – SpaceX Falcon 9 achieves first Booster Return to Onshore Landing  (ағыл.). spaceflight101.com (22 December 2015).
  8. The Falcon 9 first stage landing is confirmed. Second stage continuing nominally.  (ағыл.), twitter.com (22 December 2015).
  9. Musk, Elon. Falcon 9 standing on LZ-1 at Cape Canaveral  (ағыл.), twitter.com (22 December 2015).
  10. Многоразовая ступень Falcon 9 впервые в истории успешно вернулась на Землю, Новостной сайт «Лента.Ру» (22 желтоқсан 2015). Тексерілді 25 желтоқсанның 2015.
  11. MarsNow 1.9 Profile: Elon Musk, Life to Mars Foundation  (ағыл.). spaceref.com (25 September 2001).
  12. A Bold Plan to Go Where Men Have Gone Before  (ағыл.). nytimes.com (5 February 2006).
  13. Fuel leak apparently doomed Falcon 1  (ағыл.). spaceflightnow.com (25 March 2006).
  14. NASA Selects Crew and Cargo Transportation to Orbit Partners  (ағыл.). nasa.gov (18 August 2006).
  15. Statement of William H. Gerstenmaier Associate Administrator for Space Operations before the Committee on Science, Space and Technology Subcommittee on Space and Aeronautics U.S. House of Representatives  (ағыл.). science.house.gov (26 May 2011).
  16. NASA Awards Space Station Commercial Resupply Services Contracts  (ағыл.). nasa.gov (23 December 2008).
  17. NASA lines up four additional CRS missions for Dragon and Cygnus  (ағыл.). nasaspaceflight.com (3 March 2015).
  18. a b SpaceX Falcon 9 rocket enjoys successful maiden flight  (ағыл.). bbc.com (4 June 2010).
  19. First commercial cargo ship arrives at space station  (ағыл.). spaceflightnow.com (25 May 1012).
  20. American Companies Selected to Return Astronaut Launches to American Soil  (ағыл.). nasa.gov (16 September 2014).
  21. Dragon SpX-7 Mission Updates  (ағыл.). spaceflight101.com.
  22. Orbital, Sierra Nevada, SpaceX Win NASA Commercial Cargo Contracts  (ағыл.). spacenews.com (14 January 2016).
  23. Dream Chaser, Dragon and Cygnus All Awarded NASA CRS2 Space Station Resupply Contracts  (ағыл.). americaspace.com (14 January 2016).
  24. SpaceX: The Falcon is Dead, Long Live the Falcon?  (ағыл.). news.discovery.com (30 September 2011).
  25. SpaceX. Capabilities & Services  (ағыл.). spacex.com.
  26. Close, but no cigar.This time. (видео). SpaceX. Vine (16 қаңтар 2015).
  27. CRS-6 First Stage Landing (видео)  (ағыл.). youtube.com (15 April 2015).
  28. Rocket landing at Cape Canaveral planned after SpaceX launch  (ағыл.). spaceflightnow.com (19 December 2015).
  29. Falcon 9 First Stage Landing From Helicopter (видео)  (ағыл.). youtube.com (21 December 2015).
  30. SpaceX Dragon V2 Unveil Event  (ағыл.). youtube.com (29 May 2014).
  31. Commercial crew demo missions lined up for Dragon and CST-100
  32. Harwood, William. SpaceX readies rocket for station launch, barge landing  (ағыл.), cbsnews.com (16 December 2014). Тексерілді 15 сәуірдің 2015.
  33. SpaceX hopes to sell used Falcon 9 boosters for as low as $40 million — Spaceflight Now
  34. SpaceX вновь удалось посадить ступень ракеты на платформу в океане
  35. Elon Musk Most recent rocket took max damage, due to v high entry velocity. Will be our life leader for ground tests to confirm others are good.  (ағыл.). twitter.com (16 May 2016).
  36. Elon Musk Flight 24 is def capable of flying again, but it makes sense to apply ground delta qual to rocket w toughest entry conditions.  (ағыл.). twitter.com (22 May 2016).
  37. SpaceX Falcon 9 first stage booster suffered 'max' damage on landing  (ағыл.). floridatoday.com (16 May 2016).
  38. SpaceX makes history: It launched a used rocket and then landed it in the ocean
  39. Hyperloop Alpha  (ағыл.) (pdf). SpaceX (12 August 2013). — Первая концепция системы, предложенная Элоном Маском 12 августа 2013. Тексерілді, 6 қыркүйек 2016.
  40. Апбин Б. Петля времени: как бизнес изобретает транспорт будущего (ru) = Hyperloop Is Real: Meet The Startups Selling Supersonic Travel : журнал. — Forbes, 15 сәуір 2015.
  41. Hawkins A. MIT wins SpaceX’s Hyperloop competition, and Elon Musk made a cameo  (ағыл.). The Verge (30 January 2016). Тексерілді, 3 маусым 2016.
  42. Morris D. {{{тақырыбы}}} (en) : журнал. — Бостон: Fortune.
  43. Thompson, Cadie. More than 700 people have signed up to help Elon Musk build a Hyperloop prototype, Business Insider (22 маусым 2015). Тексерілді 21 шілденің 2015.
  44. Привалов А. {{{тақырыбы}}} : журнал. — Популярная механика.
  45. SpaceX’s Elon Musk announces vision for colonizing Mars  (ағыл.). Spaceflight Now (27 September 2016).