Акчурин Юсуф

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Акчурин (Акчура оглу) Юсуф (1870 жылы, Самара — 1935 жылы) — 20 ғасырдың басындағы жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысқа қатысқан көрнекті тұлға, Түркияның мемлекет қайраткері. Ауқатты татар фабрикантының отбасында дүниеге келген. Жастық шағын Түркияда өткізіп, сонда әскери училищеде оқыды. Осман империясындағы сол кездегі саяси тәртіпке қарсы “Жас түріктер” ұйымының қызметіне қатысқаны үшін 1896 жылы абақтыға жабылып, жер аударылған ол көп ұзамай қашып шығып, Францияға барды. Парижде “Саяси ғылымдар мектебін” бітірді. Акчурин 1904 жылы Ресейге оралып, Қазандағы татар мектептерінде ұстаздық етті, “Қазан мухбире” газетінде қызмет атқарды. 1-орыс революциясы жылдары бүкілресейлік мұсылман съездерін өткізуге тікелей қатысып, “Ресей мұсылмандар одағы” ұйымының ОК-не мүше болды. 1908 жылы Түркияға эмиграцияға кеткен Акчурин “Жас түріктер революциясына” белсене араласты. 1911 жылдан бастап “Тюрк юрду” аталатын журнал шығару ісін қолға алды. Журнал 1912 жылы құрылған “Түрік ошағы” атты ұйымның баспа органы қызметін атқарды. Түркияда республика орнағаннан кейін Акчурин мәжіліс депутаты болып сайланды. 1-дүние жүзілік соғыс жылдарында Акчурин халықаралық конференцияларға, Америка Құрама Штаттың президенті Вильсонға Ресей мұсылмандары атынан мәлімдемелер берді. Онда соғыс аяқталысымен Ресей мұсылман халықтарының мемлекеттілігін қалпына келтіру мәселесін көтерді. Акчурин 1918 жылы Ресейге оралып, З.Урлиди, Ә.Бөкейханов секілді қайраткерлермен бірге Ресей мұсылмандарының мүддесін Самарадағы Құрылтай жиналысы мүшелерінің к-іне, Сібір Уақытша Үкіметіне, Уфа директориясына білдіріп, оны қорғау жолында әрекеттер жасады. Акчурин Ататүріктің жақын серіктерінің бірі болды. Түркияда ол КСРО-дан кетуге мәжбүр болған З.Уәлиди, Г.Исхаки, А.Топчибашев, М.Шоқай секілді қайраткерлермен тығыз қарым-қатынаста болды. Акчури Анкара университетінің профессоры бола жүріп, 1931 жылы “Түрік тарихы қоғамын” құруға атсалысты. 1932 жылдан оның төрағасы болды. Акчурин “Еуропадағы идеологиялық ағымдар”, “Шығыс мәселесі”, “Саяси тарих сабақтары” т.б. бірқатар тарихи еңбектер қалдырды.

Дереккөздер:[өңдеу]

Қазақ энциклопедиясы I том