Араб жазуы

Араб жазуы (араб.: أَبْجَدِيَّة عَرَبِيَّة‎) — ежелгі Вавилониядағы (б.з.б. 2000-шы ж.) аккад, шумер тайпаларының жазба әріптері негізінде пайда болған көне жазулардың бірі. Оңнан солға қарай жазылады. Бас әріптері болмайды. Әріптер бір-біріне қосылып жазылады. Араб жазуында 28 әріп бар. Олардың үшеуі (а, и, у) созылыңқы дауысты дыбыстарды, қалғандары дауыссыз дыбыстарды бейнелейді. Дауыссыз дыбыстардың асты-үстіне харакаттар (көмекші белгілер) қойылады. Бұл белгілер Құранда, сөздікте, оқу құралдарында міндетті түрде қойылып, ал қалған кездерде қойылмауы мүмкін. Құснихат үлгілерінде Араб жазуының сулс, куфа, сулх, парсы, диуани, насталих, т.б. түрлері пайдаланылады. Араб жазуы қазіргі кезде барлық араб елдерінде, ислам дінін ұстанатын бірқатар мемлекеттерде (Индонезия, Үндістан, Иран, Ауғаныстан, Кавказ елдері және Орта Азия, т. б.) қолданылады. ^[1] Қазақстанда Араб жазуы ислам діні арқылы 7-9 ғ-лар аралығында таралған. Әл–Фараби, Қ. А. Иассауи, С. Бақырғани т. б. ғұламалар Араб жазуын өздері туып-өскен орталарында үйренгені, сол дәуірлерде арабша оқытатын медреселер болғанын көрсетеді. Араб жазуы алғашқыда “қадым”, кейін “төте” жазу үлгілері түрінде Қазақстанда 1928 ж-ға дейін пайдаланылып келді.

Әріптер кестесі

• Алты әріп (و ز ر ذ د ا) сөз басында жеке-дара жазылуы қажет.

Араб әдебиетінде қолданылатын әріптер

Атауы	Романизацияланған	Мәні (IPA)	Контеккстік формасы			Жеке жазылуы
			Сөздің Соңында	Ортасында	Сөз басында
’алиф	’ / ā	various, including /aː/ [a]	ـا	ـا	ا	ا
бā’	b	Үлгі:IPAslink (Үлгі:IPAslink in loanwords)[b]	ـب	ـبـ	بـ	ب
тā’	t	Үлгі:IPAslink	ـت	ـتـ	تـ	ت
с̱а̄’	th (ṯ)	Үлгі:IPAslink	ـث	ـثـ	ثـ	ث
джӣм	j (ǧ, g)	Үлгі:IPAblink ~ Үлгі:IPAblink ~ Үлгі:IPAblink [c]	ـج	ـجـ	جـ	ج
х̣а̄’	ḥ	Үлгі:IPAslink	ـح	ـحـ	حـ	ح
х̮а̄’	kh (ḫ)	Үлгі:IPAslink	ـخ	ـخـ	خـ	خ
да̄ль	d	Үлгі:IPAslink	ـد	ـد	د	د
з̱а̄ль	dh (ḏ)	Үлгі:IPAslink	ـذ	ـذ	ذ	ذ
ра̄’	r	Үлгі:IPAslink	ـر	ـر	ر	ر
за̄й (зайн) / zāy	z	Үлгі:IPAslink	ـز	ـز	ز	ز
сӣн	s	Үлгі:IPAslink	ـس	ـسـ	سـ	س
шӣн	sh (š)	Үлгі:IPAslink	ـش	ـشـ	شـ	ش
с̣а̄д	ṣ	Үлгі:IPAslink	ـص	ـصـ	صـ	ص
д̣а̄д	ḍ	Үлгі:IPAslink	ـض	ـضـ	ضـ	ض
т̣а̄’	ṭ	Үлгі:IPAslink	ـط	ـطـ	طـ	ط
з̣а̄’	ẓ	Үлгі:IPAblink ~ Үлгі:IPAblink	ـظ	ـظـ	ظـ	ظ
‘айн	‘	Үлгі:IPAslink	ـع	ـعـ	عـ	ع
ғайн	gh (ġ)	Үлгі:IPAslink (Үлгі:IPAslink in loanwords)[c]	ـغ	ـغـ	غـ	غ
фā’	f	Үлгі:IPAslink (Үлгі:IPAslink in loanwords)[b]	ـف	ـفـ	فـ	ف [d]
қа̄ф	q	Үлгі:IPAslink (Үлгі:IPAslink in loanwords)[c]	ـق	ـقـ	قـ	ق [d]
к̣а̄ф	k	Үлгі:IPAslink (Үлгі:IPAslink in loanwords)[c]	ـك	ـكـ	كـ	ك
ля̄м	l	Үлгі:IPAslink	ـل	ـلـ	لـ	ل
мӣм	m	Үлгі:IPAslink	ـم	ـمـ	مـ	م
нӯн	n	Үлгі:IPAslink	ـن	ـنـ	نـ	ن
һā’	h	Үлгі:IPAslink	ـه	ـهـ	هـ	ه
уāу	w / ū / aw	Үлгі:IPAslink, /uː/, /aw/, Үлгі:IPAslink, Үлгі:IPAslink, and Үлгі:IPAslink in loanwords	ـو	ـو	و	و
йā’	y / ī / ay	Үлгі:IPAslink, /iː/, /aj/, Үлгі:IPAslink, Үлгі:IPAslink, and Үлгі:IPAslink in loanwords	ـي	ـيـ	يـ	ي [e]

Лигатуралар

Араб жазбасында лигатураларды кең таралған. ля̄м + ’алиф лигатурасы жазылуы бір түрде жазылуы міндетті лигатураға жатады, оның екі түрі бар. Басқа лигатуралар (йā’ + мӣм, etc.) ерікті түрде жазылады.

Контеккстік формалары				Атауы
Аяғы	Ортасында	Басы	Жеке
ﻼ		ﻻ		ля̄м + ’алиф

Әбджат - Дауыссыз әріптерді белгілеу жүйесі

28 әріптің, әліф-тен басқасы дауыссыз болып табылады. Әріптердің оқылуы әріптің сөздің ішінде орналасуына байланысты өзгеріп тұрады.

Алиф — араб алфавитіндегі жалғыз дауысты дыбысты әріп.