Портал:География

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
География порталы


География: (гр. γεωγραφία, сөзі жерді сипаттау деген мағына береді, Ол келесі екі сөзден тұрады гр. γαίαЖер және гр. γράφεινсипаттап жазу, суреттеу). Жалпы, жер беті табиғаты туралы, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттері туралы зерттейтін ғылым.

  1. Жердің географиялық қабығын зерттейтін ғылымдар кешені. Географиялық ғылымдардың зерттеу нысандары: геосфера (биосфера, атмосфера, литосфера, гидросфера және жер қабаты) и геосистема (ландшафттар, табиғи зоналар, биогеоценоз…)
  2. белгілі бір территорияның аймақтың, нысанның, құбылыстың немесе процесстің уақыт пен кеңістікке байланысты ерекшеліктері туралы білім жиынтығы (мұхиттар мен құрлықтар географиясы, Қазақстан географиясы, дала географиясы, әлеуметтік география, тарихи география)

Географияның зерттеу нысаны (орыс. объект) - әртүрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдары мен заңдылықтары болып табылады. Зертеу нысанының күрделілігіне және кеңдігіне байланысты география пәні ортақ географиялық ғылымдар жүесін құрайтын бірнеше мамандандырылған (салалық) ғылым түрлеріне бөлінеді. Олардың ішінде ерекше аталатындар: жаратылыстану география ғылымдары (физикалық география, жердің географикалық қабықтарын тану ғылымы, тапырақтану, климотология, гляциология, гидрология, океанология, палеография) және қоғамдық географиялық ғылымдар (әлеуметтік-экономикалық география, тарихи география). Кейде географиялық картографияны да жеке ғылым ретінде бөліп айтады.

Панорама на посёлок Боровое и озеро Боровое
Ішкі порталдар

Санаттар

Континенттер: Австралия — Еуразия (Еуропа және Азия) — Антарктида — Африка — Солтүстік Америка — Оңтүстік Америка

Ландшафт және Климат: Шығанақтар — Жел — Вулкандар — Таулар — Ормандар — Теңіздер — Мүйіс — Мұхиттар — Аралдар — Үңгірлер — Бұғаздар — Шөлдер — Жазықтар — Дала — Өзендер — Сарқырамалар — Сор — Көлдер

Физикалық география: Геодезия — Геоинформатика — Геология — Гидрография — Гидрология — Топография — Топонимика — Жер бедерінтану — Картография — Мұхиттану

Әлеуметтік-экономикалық география: Экономикалық география — Саяси география — Мәдени география — Сайлау географиясы

Көмек беру

Портал:География/Көмек беру

Жаңа мақалалар

Портал:География/Жаңа мақалалар

Жобалар

Commons-logo.svg Ортақор Wiktionary-logo-ru.png Викисөздік
Wikisource-logo.svg Викиқайнар Wikiquote-logo.svg Викидәйек
Таңдаулы мақала

Арал теңізіҚазақстан мен Өзбекстан шекарасында орналасқан суқоры. 20-шы ғасырда ауданы жағынан (68 мың км2) әлемде төртінші орында болған болатын, бірақ 1960-шы жылдардан бастап теңіздің суы азайып келді.

Арал теңізі, 1985 жыл

Арал теңізі, Кайназой дәуірінің орта шетінде, яғни бұдан 21 млн. 1200 жыл бұрын, Арал Каспий теңізіне қосылып жатқан. Өйткені, теңіздің терістік бетіндегі қазіргі Сарышығанақ, Ақеспе тұсынан 80 метр тереңдіктен Олигоцен уақытында өмір сүрген қызыл балықтың, ірі ұлудың, киттің омыртқа сүйектері тасқа айнала бастаған күйінде табылды. Бұл теңіздің кезінде мұхитпен қосылып жатқандығын көрсетеді. Сондай-ақ, Арал маңынан акуланың тісі мен сүйегі табылды. 19 ғасырдың ортасындағы Арал-Каспий ойпатының пайда болуы жөніндегі болжамдардан Арал бассейнінің геологиялық ерте кезеңде Жерорта теңізімен тұтасып жатқан су айдыны екенін, оның кейінгі Альпілік қатпарлықта жер қыртысының көтерілуіне байланысты ұсақ су айдындарына бөлінгенін білеміз. Сондай-ақ, Арал теңізінің көлемі жайлы, Арал теңізі жайлы жазбалар сонау ерте дүние әдебиеттерінде де кездеседі.

1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер көлемі бұрынғыдай Өзбекстан мен Тәжікстанда 1,5, Түрікменстанда 2,4, Қазақстанда 1,7 есеге өсті. Ал Әмудария мен Сырдария бойындағы Халықтың саны 1960-1987 жылдар аралығында 2,2 есеге артты. Халық санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970-1980 жылдар аралығында Аралға құйылатын су мөлшері азайды. Оның негізгі себептері антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет ететін күріш пен мақта өсіру ісі қарқындап дамыды (Шардара).

(толығырақ)

Таңдаулы сурет

Жақсы мақала

Атмосфераның қырынан көрінісі. Бұл көрініс атмосфераның қабаттарын көруге мүмкіндік береді

Атмосфера — жердің ауа қабығы. Атмосфераның төменгі шекарасы жер беті болып табылады. Оның төменгі қабаты азот, оттегі мен сирек кездесетін көміртегінен, аргоннан, сутегіден, гелийден тағы басқа газдардан тұрады. Бұған су буы да араласады. Атмосфера түсінің көк болып келуі газ молекулаларының жарық сәуле шашуына байланысты. Жоғарылаған сайын атмосфера бірте-бірте сирей береді, қысымы төмендеп, оның құрылысы да өзгереді. 12 км биіктікке дейінгі атмосфераның төменгі қабатын тропосфера деп атайды. Тропосферада бұлт, жауын-шашын, жел және тағы басқа құбылыстар орын алып отырады. Тропосферадан жоғары 75 км биіктікке дейінгі қабат стратосфера деп аталады. Бұдан жоғары ионосфера қабаты орналасады.

(толығырақ)

Білгенге маржан...

  • Еділ (Волга) (ежелгі атауы Ра, орта ғасырларда Итил) – Еуропадағы ең үлкен өзен. Ұзындығы 3530 км, су жиналатын алабы 1360 мың км². Бастауын Валдай қыратынан (абсолюттік биіктігі 343 м) алып, Каспий теңізіне құяды. Сағасы теңіз деңгейінен 28 м төмен жатыр. Еділге екі жүзден астам салалар құяды.
  • Парсы тілінен келген Сырдария атауы ежелден бері қолданылып келеді. Батыс елдерінде 20-шы ғасырға дейін бұл өзенді Яксарт атауымен атап келді. Ескендір Зұлқарнайынның (Александр Македонский) жаулап алған жерлердің солтүстік шекарасы Сырдария өзені арқылы өтті.
Мақалалар

LocationAntarctica transparent.png
Антарктида
LocationAustralia.png
Австралия
LocationAfrica transparent.png
Африка
LocationEurasia.png
Еуразия
LocationNorthAmerica.png
Солтүстік Америка
LocationSouthAmerica.png
Оңтүстік Америка
LocationEurope.png
Еуропа
LocationAsia.png
Азия
LocationAmericas.png
Америка
LocationOceania.png
Океания
Протоконтиненттер
Гондвана, Лавразия
Пангея, Родиния

Африка: Орталық Африка | Шығыс Африка | Оңтүстік Африка | Солтүстік Африка | Батыс Африка


Америка: Вест-Үндістан | Орталық Америка | Солтүстік Америка | Оңтүстік Америка | Латын Америкасы


Еуропа: Солтүстік Еуропа | Шығыс Еуропа | Орталық Еуропа | Оңтүстік Еуропа | Батыс Еуропа


Азия: Орталық Азия | Шығыс Азия | Оңтүстік-шығыс Азия | Оңтүстік Азия | Орталық Азия


Океания: Австралазия | Меланезия | Микронезия | Полинезия


Полюстар: Арктика | Антарктида