Айшуақ хан
| Айшуақ хан | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| 1797 — 1805 | ||
| Ізашары | II Есім хан | |
| Ізбасары | Жантөре хан | |
| Өмірбаяны | ||
| Дүниеге келуі | 1724 немесе 1725 | |
| Қайтыс болуы | 1811 | |
| Әкесі | Әбілқайыр хан | |
| Анасы | Бопай ханым | |
| Балалары | Жантөре хан Шерғазы хан Бай-мұхаммед сұлтан | |
| Қолтаңбасы | 
| |
өңдеу  |
||
Айшуақ хан, кейде Айшуақ сұлтан (жазба деректерде Айчювак-салтан, Айчувак-солтан, Айчувак-хан, 1724 немесе 1725 – 1811) – сұлтан, 1797-1805 жылдары аралығында Кіші жүздегі жетіру рулық-тайпалық одағы мен байұлының құрамындағы жекелеген руларын билеген. Әбілқайыр ханның Бопай ханымнан туған төртінші ұлы. Нұралы (1748-1786) және Ералы (1791-1794) хандардың інісі.
Өмірбаяны
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Айшуақ өмір бойы сұлтан лауазымында болды және хан тағынан дәмеленген жоқ, алайда жағдай солай қалыптасқандықтан, сұлтанға хан болуға тура келді.
1749 жылы Сұлтан Айшуақты ағасы Нұралы хан ресейлік Ор бекінісіне аманат ретінде жібереді. Келесі 1750 жылы Сырым батыр мен Ералы сұлтанның көмегімен Айшуақты Нұралы ханның бес жасар ұлына алмастырады. 1750 жылдың көктемінде Сұлтан Айшуақ қазақ жасағымен Хиуа хандығына тәуелді болған арал қарақалпақтарына сәтті жорық жасайды.
Сырым Датұлы бастаған көтеріліс
[өңдеу | қайнарын өңдеу]1783 жылы Қазақстанда Сырым Датұлының бастауымен Ресейдің жерлерді басып алуын тоқтатуды мақсат еткен ұлт-азаттық көтеріліс басталды. 1785–1787 жылдары сұлтан Айшуақ Орал қаласында Ресейдің тұтқынында болды. 1797 жылы Сырым Датұлы Есім ханды өлтірді. Дегенмен, Хан кеңесіне кіре алмаған соң, ол Хиуаға қарай үдере көшуге мәжбүр болды.
Айшуақтың хан сайлануы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]1797 жылы Есім хан өлтірілгеннен кейін Кіші жүзде жоғарғы билік үшін күрес басталды. Орынбор генерал-губернаторы граф О. А. Игельстром Кіші жүзді басқаруды Хан кеңесіне тапсыруды ұсынды. Хан кеңесі 1797 жылдың тамыз айында өз жұмысына кірісті. Отаршыл билік сұлтан Айшуақтың кандидатурасын қолдады, өйткені ол жасы келген адам еді және барлық тараптар үшін тиімді болды. Дегенмен, сұлтандар бастаған қазақ ақсүйектері Қаратай сұлтанды хан сайлағысы келді.
1797 жылы 31 қазанда сұлтан Айшуақ хан болып сайланып, император Павел I-нің жарлығымен бекітілді. Сайып келгенде, оның кандидатурасы барлығына қолайлы болып шықты және ол 1805 жылға дейін елді тыныш басқарды. 1805 жылдың күзінде император Александр I-нің өкімімен 1000 рубль көлеміндегі жалақысымен (зейнетақысымен) демалысқа шықты.
Айшуақ хан 1810 жылы қайтыс болды. Сүйегі қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Теректі ауданының Бекей ауылында жерленген.
Айшуақ ханның бірнеше әйелінен туған 16 ұлы белгілі: Жантөре, Шерғазы, Сығалы, Сапақ, Аймұхаммед, Тәуке, Тоққожа, Баймұхаммед, Жақсылық, Қадырәлі, Жақып, Өтепәли, Қатан, Алғазы, Қыдыр, Сырдалы.
Әдебиет
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- Ерофеева И.В. Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
- Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е. Алматы: Санат, 2009.
- Рязанов И. Сорок лет борьбы за национальную независимость казакского народа (1797-1838 г.). Очерки по истории национального движения Казахстана. В. 2-х частях // Труды Общества изучения Казакстана (Киргизского края). Отдел истории и этнографии. Т.7. Вып. 2. Кзыл-Орда, 1926. С.1-298.
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||
