Моғолстан — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
→‎Моғолстанның ішкі-сыртқы жағдайы: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім
(→‎Халқының этникалық құрамы: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
(→‎Моғолстанның ішкі-сыртқы жағдайы: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
Joğaryda körsetılgendei, Jetısu aimağy Moğolstannyƞ soltüstık-şyğys jağyn alyp jatty. Al būl aimaqtağy türkı tıldes üisın, qaƞly taipalarynyƞ bızdıƞ däuırımızge deiıngı III – II ğasyrlardan ömır sürıp kele jatqandyğyn bılesıƞder. Odan keiın V-VI ğasyrlarda da būl aimaqqa türkı tıldes taipalar kelıp qonystandy. Sondyqtan da orta ğasyrdan damyğan kezınde qūrylğan Moğolstannyƞ negızgı halqy türkı tıldes taipalar: dulat, qaƞly, üisın, arğyn, baaryn, barlas, būlğaşy, t.b. erteden osy öƞırde ömır sürgen taipalar edı. Būlardyƞ qatarynda osy jergılıktı halyqtarmen aralasyp, türkılenıp ketken moƞğol taipalary da boldy. Memlekettıƞ ūlttyq qūramy onda qazırgı qazaq halqynyƞ negızın qūrap otyrğan ru-taipalardyƞ basym bolğanyn, söitıp būl memlekettıƞ qazaq halqynyƞ memlekettılıgınıƞ bastauynda tūrğan elderdıƞ bırı ekendıgın körsetedı.
 
==Moğolstannyƞ ışkı-syrtqy jağdaiy ==
== Моғолстанның ішкі-сыртқы жағдайы ==
Saiasi tūraqsyzdyq oryn alğan kürdelı kezende bilık basyna kelgen Toğylyq-Temır han eldıƞ ışkı-syrtqy jağdaiyn jaqsartyp, XVI ğasyrdyƞ basyna deiın bilık etken äulettıƞ negızın qalady. Handyqtyƞ bükıl aumağyn bırıktırıp, bır ortalyqqa bağyndyrady. Memlekettıƞ ortalyğy Almalyq qalasy bolady.
Саяси тұрақсыздық орын алған күрделі кезенде билік басына келген Тоғылық-Темір хан елдің ішкі-сыртқы жағдайын жақсартып, XVI ғасырдың басына дейін билік еткен әулеттің негізін қалады. Хандықтың бүкіл аумағын біріктіріп, бір орталыққа бағындырады. Мемлекеттің орталығы Алмалық қаласы болады.
 
Han özınıƞ bilıgın būrynğy qalyptasqan jüiemen jürgızedı. Ony ūlystyq basqaru jüiesın saqtauynan köruge bolady. Dulat taipasynyƞ mūralyq lauazymy joğary ūlysbegı degen atağyn sol qalpynda qaldyrady. Salyq jinauda keibır jaƞa şaralar qoldanylady. Mūsylman dının memlekettık dın retınde qabyldaidy. Toğylyq-Temırge deiın moğol bileuşılerınıƞ islam dınıne enuı baiau jürıp kelse, endı han būl mäselege erekşe köƞıl bölgen. Myrza-Mūhammed Haidardyƞ jazuy boiynşa, bır künde 160 myƞ adam islam dının qabyldaidy. Hannyƞ būiryğy boiynşa dındı qabyldamağan ämırler men bekterdı ölım jazasyna kesken. Söitıp han el ışınde qatal tärtıp ornatady.
Хан өзінің билігін бұрынғы қалыптасқан жүйемен жүргізеді. Оны ұлыстық басқару жүйесін сақтауынан көруге болады. Дулат тайпасының мұралық лауазымы жоғары ұлысбегі деген атағын сол қалпында қалдырады. Салық жинауда кейбір жаңа шаралар қолданылады. Мұсылман дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдайды. Тоғылық-Темірге дейін моғол билеушілерінің ислам дініне енуі баяу жүріп келсе, енді хан бұл мәселеге ерекше көңіл бөлген. Мырза-Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, бір күнде 160 мың адам ислам дінін қабылдайды. Ханның бұйрығы бойынша дінді қабылдамаған әмірлер мен бектерді өлім жазасына кескен. Сөйтіп хан ел ішінде қатал тәртіп орнатады.
 
Toğylyq-Temır özınıƞ syrtqy saiasatynda Şağatai ūlysynyƞ kezınde ornyqqan Orta Azia jerındegı bilıktı qalpyna keltıruge äreket jasaidy. 1360-1361 jyldary Mauarannahrğa ekı ret sättı joryq jasap, balasy Ilias-Qojany Mauarannahrdyƞ han tağyna otyrğyzyp qaitady. Moğolstanğa oralğan Toğylyq-Temır han qaza bolady. Özınıƞ mūragerlık hūqyn rettep qaitu üşın Ilias-Qoja Moğolstanğa ketken kezde Orta Aziadağy jağdai kürt özgeredı. Toğylyq-Temırdıƞ tırı kezınde oğan täueldıktı amalsyzdan moiyndap jürgen ämır Temır endı Mauarannahrdağy bilıktı öz qolyna alu üşın, Ilias-Qojağa qarsy şyğady. Ämır Temır men Ilias –Qoja hannyƞ arasynda bırneşe ret qaqtyğysular bolady. Moğol hany jeƞılıske ūşyraidy. Soƞğy jeƞılısten keiın Ilias-Qoja Moğolstannan jaƞa äskeri küş jinap kelıp, qaita soğysady. Taşkent qalasynyƞ maƞynda 1365 jyly 22 mausymda ekı jaqtyƞ arasynda şeşuşı “Batpaq şaiqasy” bolady. Jazba derekterdıƞ habaryna qarağanda, kesılısken şaiqas bolğany sonşalyqty, ekı jaqtan 10 myƞğa juyq adam qūrylğan. Şaiqasta Ilias-Qoja han jeƞıske jetıp, Ämır Temır qaşyp qūtylady.
Тоғылық-Темір өзінің сыртқы саясатында Шағатай ұлысының кезінде орныққан Орта Азия жеріндегі билікті қалпына келтіруге әрекет жасайды. 1360-1361 жылдары Мауараннахрға екі рет сәтті жорық жасап, баласы Ілияс-Қожаны Мауараннахрдың хан тағына отырғызып қайтады. Моғолстанға оралған Тоғылық-Темір хан қаза болады. Өзінің мұрагерлік хұқын реттеп қайту үшін Ілияс-Қожа Моғолстанға кеткен кезде Орта Азиядағы жағдай күрт өзгереді. Тоғылық-Темірдің тірі кезінде оған тәуелдікті амалсыздан мойындап жүрген әмір Темір енді Мауараннахрдағы билікті өз қолына алу үшін, Ілияс-Қожаға қарсы шығады. Әмір Темір мен Ілияс –Қожа ханның арасында бірнеше рет қақтығысулар болады. Моғол ханы жеңіліске ұшырайды. Соңғы жеңілістен кейін Ілияс-Қожа Моғолстаннан жаңа әскери күш жинап келіп, қайта соғысады. Ташкент қаласының маңында 1365 жылы 22 маусымда екі жақтың арасында шешуші “Батпақ шайқасы” болады. Жазба деректердің хабарына қарағанда, кесіліскен шайқас болғаны соншалықты, екі жақтан 10 мыңға жуық адам құрылған. Шайқаста Ілияс-Қожа хан жеңіске жетіп, Әмір Темір қашып құтылады.
 
Batpaqty jeƞısınen keiın Moğol hany Samarqanğa qarai attanyp, ony qorşauğa alady. Bıraq halyq qalany jan aiamai qorğaidy. Qalany ūzaq uaqyt qorşaudan qaljyrağan moğol äskerlerınıƞ mınıs attary jamandat ındetınen qyryla bastaidy. Qalany aludyƞ mümkın emestıgıne közı jetken han Moğolstanğa qaituğa mäjbür bolğan. Söitıp, Şağatai ūlysty kezındegı bilıktı qaita qalpyna keltıru ısınıƞ alğaşqy qadamy sätsızdıkpen aiaqtalady. Būl sätsızdıktıƞ basty sebebı, bileuşıler arasyndağy alauyzdyq, saiasi feodaldyq batyraƞqylyq edı. Aqyr aiağynda Ilias-Qoja han da osy feodaldyq talas-tartystyƞ qūrbany bolady.
Батпақты жеңісінен кейін Моғол ханы Самарқанға қарай аттанып, оны қоршауға алады. Бірақ халық қаланы жан аямай қорғайды. Қаланы ұзақ уақыт қоршаудан қалжыраған моғол әскерлерінің мініс аттары жамандат індетінен қырыла бастайды. Қаланы алудың мүмкін еместігіне көзі жеткен хан Моғолстанға қайтуға мәжбүр болған. Сөйтіп, Шағатай ұлысты кезіндегі билікті қайта қалпына келтіру ісінің алғашқы қадамы сәтсіздікпен аяқталады. Бұл сәтсіздіктің басты себебі, билеушілер арасындағы алауыздық, саяси феодалдық батыраңқылық еді. Ақыр аяғында Ілияс-Қожа хан да осы феодалдық талас-тартыстың құрбаны болады.
 
Būdan keiın de Moğol handyğyndağy bilıktı dulat taipasynyƞ ataqty ämırlerı Qamar ad-din men onyƞ ınısı Şams ad-dinder jürgızgen. Qamar ad-din de özın tyƞdaityn, jas Toğylyq-Temırdıƞ soƞğy ūrpağy Qyzyr-Qoja oğlandy han tağyna otyrğyzyp, dulat taipasynyƞ ämırlerı men şonjarlarynyƞ jağdaiyn jaqsartuğa küş salady.
Бұдан кейін де Моғол хандығындағы билікті дулат тайпасының атақты әмірлері Қамар ад-дин мен оның інісі Шамс ад-диндер жүргізген. Қамар ад-дин де өзін тыңдайтын, жас Тоғылық-Темірдің соңғы ұрпағы Қызыр-Қожа оғланды хан тағына отырғызып, дулат тайпасының әмірлері мен шонжарларының жағдайын жақсартуға күш салады.
 
== Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары ==
12

өңдеме

Бағыттау мәзірі