Шариғат: Нұсқалар арасындағы айырмашылық

Навигацияға өту Іздеуге өту
Түйіндемесі өңделмейді
Өңдеу түйіні жоқ
Өңдеу түйіні жоқ
«Шариғат тек мұсылмандардың сыртқы мінез-құлқын ғана емес, сонымен бірге олардың діни сенімін реттеп, іс-әрекеттің ішкі себептерін де есепке алады, осылайша дінге сенушіні адамгершілік тұрғыдан кемелдендіруге бағытталған»
{{end citation}}
 
[[Сурет:Slaves Zadib Yemen 13th century BNF Paris.jpg|thumb|13 ғасырдағы құл базары, Йемен. Шариғатта құлдар мен күңдер меншік болып саналады; Осы себепті оларды сатып алуға, сатуға, жалға беруге, сыйға беруге, бөлісуге және иесі қайтыс болған кезде мұраға қалдыруға болады.]]
 
деп атап көрсетеді. Шариғаны бағалауға байланысты пікірлердің осындай бір түрлілігі бұл ұғымның әл-фикһке (құқық пен заң ісін жүргізуге) қатысы туралы мұсылман ойшылдарының көзқарастары сипатын да алдын ала айқындады. Жалпы алғанда Ислам дәстүрінде бұл мәселе бойынша біртұтас көзқарас жоқ, оның үстіне бұл мәселенің шешімін табуға қатысты әртүрлі көзқарастар белгілі бір дәрежеде осы ұғымдардың тарихи қалыптасу жолын бейнелейді. Мысалы, Исламның қалыптасуы мен дамуының бастапқы кезеңінде әл-фикһ ұғымы кейде жаңа дін ережелерінің барлық жиынтығын меңгеру, дінге сенушілердің мінез-құлқы мен иманын ретке келтіретін Құран мен сүнна қағидаларын білу дегенді білдіретін. Бұл орайла мұсылмандар өмірінің Аллаһ салған дұрыс жолы мағынасындағы шариға әл-фикһтің пәні ретінде карастырылды. Шариға мен әл-фикһті бір-біріне сай келетін ұғымдар ретінде бағалау Исламда бұдан кейін де сақталды, бірақ олардың мазмұны бірте-бірте басқаша түсіндіріле бастады. Бұлайша түсіндіру Құран мен суннада тікелей көрсетілген өлшемдер жиынтығы немесе факихтар ыждахаттау арқылы бөліп шығарған барлық сыртқы мінез-құлықты реттейтін өлшемдер жиынтығы түріндегі шариғаға қатысты жоғарыда айтылған көзқарастан келіп шықты. Сондықтан әл-фикһ - заң ісін жүргізу құқықтары ғылым ретінде шариғаны білу тұрғысынан қарастырылса, ал әл-фикһ - құқық құрамына шариғаның барлық өлшемдері енді. Осындай мағыналық бөлініс жағдайында екі термин де синонимдес сөздер ретінде жиі қолданылады. Мұсылмандық теориялық ой-пікірде бұған қарама-қарсы, захиришылар көзқарасын барып тірелетін пікірлер де бар. Бұл пікірлер бойынша, шариға Құран мен суннадағы мағынасы анық және қосымша түсіндіруді қажет етпейтін ережелермен шектеледі, ал әл-фикһ - аталған түпнұсқаларда нақтылы сұрақтарға дайын жауаптар болмаған жағдайда шешімді қалыптастырып шығару дегенді білдіреді. Басқаша айтқанда, мен әл-фикһ бір-біріне карама-қарсы қойылған: әл-фикһ аясы шариға аясы біткен тұстан басталады. Шариға мен әл-фикһты бір-біріне сай келетін немесе қарама-қарсы ұғымдар ретінде қарастыратын түсініктермен бірге мұсылмандық идеологияда басқа да көзқарас бар. Мұндай көзқарас, ең алдымен әл-фикһ заң ісін жүргізу құқығы бағыты мен сул әл-фикһ - әл-фикһтың жалпы теориясы бағытының өкілдеріне тән. Бұлардың пікірлері бойынша, шариғаның құрамына [[Құран]] мен суннадағы діни қағидаларға (әл-акаид) және этикаға (әл-ахлак) қатысты ережелер, сондай-ақ ғибадат ету тәртібі (әл-ибадат) мен адамдардың өзара қарым-катынасын (әл-муамалат) реттейтін «қолданбалы» өлшемдер енеді. Оның үстіне, бұл көзқарасы жасаушылар қолданбалы» өлшемдер қатарына тек Құран мен суннадағы нақтылы нұсқауларды (катийат ад-далала) ғана емес, сонымен бірге аталған түпнұсқалардағы көп мағыналы ережелерді түсіндіру арқылы (заннийат ад-далала) немесе басқа да тиімді қағидалар көмегімен (әл-иджихад) [[факих]]тер қалыптастырған өлшемдерді де жатқызады. Осы өлшемдер әл-фикһ-құқықты құрайды. Осылайша әл-фикһ-құқық шариғаның құрамына оның құрамдас бөлігі ретінде толығымен енеді. Басқаша айтқанда, шариға мен әл-фикһ-құқық Құран мен суннаның тек даусыз және айқын (катийат ад-да-лала) ережелері тұсында ғана бір-біріне сәйкес келеді. Бұл түпнұсқалардың әртүрлі түсінуге болатын ережелеріне (заннийат ад-далала) келсек, олар әртүрлі мазһабтар, тіпті жеке-жеке мүджтахидтер әлгі жалпы ережелерді өзінше түсіндіре отырып, әр түрлі шешімдерге келуі, үйлеспейтін мінез-кұлық ережелерін қажет жағдайда басқалармен ауыстыру арқылы қайта қалыптастыруы мүмкін. Сондықтан шариға ережелері мәңгілік және үзілді-кесілді орындалуға міндетті болса, ал әл-фикһ - құқықтың көптеген өлшемдері өзгергіш және мүджтахидтің еркіндігін шектемейді. Мұнан шығатын қорытынды: әл-фикһ - құқықтық кейбір өлшемдері мен әл-фикһ - заң ісін жүргізу құқығының тұжырымдарына тән қарама-қайшылықтар, кемшіліктер мен қателіктер шариғада болмайды. Аталған екі ұғымда осылайша жүйелеудің нәтижесінде төмендегідей тұжырым пайда болды: әл-фикһ - құқық құрамына енетін өлшемдердің мөлшері бойынша шариғадан әлдеқайда ауқымды. Алайда тек «қолданбалы» өлшемдерден ғана емес, ең алдымен діни қағидалар мен этикадан көрініс беретін [[Құдай]] сөзі тұрғысынан қарағанда шариға ұғымы әл-фикһ - құқық ұғымынан гөрі кеңірек. Шариға мен әл-фикһ ұғымдарының ара қатынасы жөніндегі бұл көзқарастың өмірге жақындығына байланысты қазіргі мұсылман заңгерлері де бірқатар мұсылман елдері конституңияларының баптарын өздерінше түсіндіру барысында осы көзқарасы сүйенеді. Бұл конституцияларда шариға мен оның принциптері заң жүйесінің негізгі бастауы ретінде бекітілген. Қазіргі заманғы әл-фикһ - заң ісін жүргізу құқығында: шариға [[Құран]] мен суннадағы мағынасы айқын және барлық мазһабтар бірдей түсінетін ережелерді, сондай-ақ ондағы көп мәнді және жалпылама нұсқауларда айтылған жалпы принциптерді қамтиды деген көзқарас басым.
29

өңдеме

Навигация мәзірі