Көшім хан

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту

Көшім хан
Көшім хан
Қашлық қаласындағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.
Лауазымы
Түмен және Сібір ханы (патшасы)
1563 — 1598
Ізашары Едігер
Ізбасары Әли
Өмірбаяны
Діні ислам
Дүниеге келуі 1520 жж.
Ноғай Ордасы, Арал теңізінің солтүстік жағалауы, Алтыұл ұлысы
Қайтыс болуы 1598 немесе 1601
Әкесі Мұртаза хан
Жұбайы Салтаным,

Сүзге ханым, Жандәулет, Кек, және т.б.

Балалары Әли, Қанай, Әзім, Есім, Әбілқайыр (Ондрей Кучумов), Асманақ және т.б.

Көшім хан (сіб.-тат. Көцөм, тат. Күчем, كوچم., орыс. Кучум-Богатырь царь шамамен 1520 жж. – 1598) – Сібір хандығының билеушісі (1563 – 1598), Түмен ханы Ибақтың немересі.

Шығу тегі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Көшімның әкесі - Түмен мен Ұлы Орданың ханы Ибақтың ұлы Мұртаза хан.

«..Шыңғыс ханның ұлы Жошы хан; оның ұлы Шибан хан, ұлы Баһадур хан, ұлы Жошы буға, Ұлы Бадакул, ұлы Меңгу-Темір, ұлы Бик-күнди-уғлан, ұлы Әлия-уғлан, ұлы Қажы Мұхаммед хан, ұлы Махмұдек хан, ұлы Ибақ хан, ұлы Құлұқ хан, ұлы Шамай сұлтан, ұлы Ұзар сұлтан, ұлы Баһадур сұлтан бар. Жоғарыдағы махмұдек ханның Мұртаза хан деген ұлы болған, оның Көшім хан деген ұлы болған..»Әбілғазы «ТҮРКІЛЕРДІҢ ШЕЖІРЕСІ»[1]

Оның нақты туған күні белгісіз, ол 1510-1520 жылдар аралығында дүниеге келген.

Өзінің шығу тегі бойынша Шыңғыс ханның ұрпағы болған. Көшім Бұхар хандығындағы билеуші Шибанидтер әулеті өкілдерінің туысы болған. Хан Шибанидтер әулетіне жататын, Шибанның ұрпақтары — Жошының 5-ші ұлы және Шыңғысханның немересі.

Көшім ханның туған жері туралы да ешқандай мәлімет жоқ, ол Бұхарада немесе Арал теңізінің төменгі ағысында Қазақ хандығында дүниеге келген деген болжам бар.

Өмірбаяны[өңдеу | қайнарын өңдеу]

1563 жылы Сібір хандығының бұрынғы билеушісі Едігерді (Жәдігерді) құлатып, Сібір тағына отырды. Елде алым-салық жинаудың қатаң тәртібін орнатты. Көшіммен арадағы қақтығыс Хақназар ханның тұсында басталып, Тәуекел ханның кезінде жалғасты. Көшім әскері қазіргі Солтүстік және Орталық Қазақстан аймағына бірнеше мәрте шабуыл жасады, бірақ олардың басым бөлігі сәтсіз аяқталды. Алайда, Көшім Бұқар хандығымен, сондай-ақ қалмақ нойондарымен одақтасып, оңтүстігіндегі көршілеріне шабуылдарын жалғастыра түсті. Көшім Орыс мемлекетіне де дұшпандық көзқараста болды.

Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы
Көшім ханның Қазандағы үйлену тойы
Көшім ханның чуваштардан, Қазақ Ордасынан, вогулдардан, остяктардан әскер жасақтауы
Көшім ханның Қашлықтан қашып, Қазақ Ордасына бет алуы

Олар XVI ғасырдың екінші жартысында Қазан (1552) және Астрахан (1556) хандықтарын жаулап алған болатын. Сібір хандығының қарсы тұру әрекетінің ешқайсысы нәтиже бермеді. Көшім бірқатар жылдар бойы казак отрядтарының шабуылдарынан Есіл өңіріне, Орта Обь өзені бойына, Зайсан жағасына ығысуға мәжбүр болды. 1585 жылдың 6 тамызында атаман Ермак отрядына тұтқиылдан шабуыл жасап, оны талқандады.

1598 жылы орыстың тұрақты әскери отрядының уысынан шығып, Ноғай даласына кетті, ол ондағы шайқастардың бірінде қаза тапты. Оның қалай және кімнің қолынан қаза тапқаны туралы тарихшылар толық анықтай қойған жоқ.

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]