Орманды дала белдемдері

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Орманды дала
кайың
бидайық

Орманды дала белдемдері – табиғи күйінде орман мен дала алқаптары кезектесіп орналасатын географиялық белдемдер; қоңыржай және субтропиктік белдеулерге тән; табиғат ландшафтыларында далалармен алмасып отыратын ормандары басым құрлықтың табиғи зоналары.

Қоңыржай белдеуде орманды-дала зоналары, негізінен, Солтүстік жарты шардағы Еуразия мен Солтүстік Американың материктік ішкі аудандарында дамыған. Қазақстанның солтүстік жағын қамтиды. Климаты қоңыржай континенттік, қысы суық, өсімдіктердің өніп-өсуі қыста тоқтайды. Табиғи өсімдігі бойынша орманды даланы жалпақ жапырақты және қылқанды-ұсақ жапырақты ормандар мен прерийлерге бөледі. Субтропиктік белдеулерде орманды-дала зоналары Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Африканың оңтүстік-шығысында, Шығыс Азияда және Аустралияда таралған. Климаты субтропиктік, қысы жылы, жазы ыстық. Субтропиктік саванналар мен прерийлерде шөптері биік, әр түрлі бұталар мен ағаштар сирек өседі.[1]

Қоңыржай белдеу[өңдеу]

Қоңыржай белдеудің орманды дала белдемдері тек солтүстік жарты шарда ғана бар. Еуразияда Карпаттан Алтайға дейін үздіксіз созылып жатады. Орта Дунай жазығында, шығыста Орта Сібірдің оңтүстігінде, Амур-Сахалин аймағында және Қытайдың солтүстігінде жеке аралдар түрінде ғана кездеседі. Солтүстік Америкадағы Ұлы жазықта меридиан бағытымен созыла орналасқан (жауын-шашынның шығыстан батысқа қарай өзгеруіне байланысты). Қысы суық, қаңтардың орташа температурасы –2 – 200С-қа дейін. Жазы жылы, шілденің орташа температурасы 18 – 250С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 400 – 1000 мм. Негізінен,Орманды дала белдемдерінде орманның сұр топырағы мен қара топырақтың түрлері (сілтісіз, күлгінденген, шалғындық) тараған. Климаты континенттік, ішкі аудандардың топырағы сор, сортаң. Табиғи өсімдік жамылғысында шағын орман массивтері мен шалғынды дала алқаптары кезектесіп келеді. Ормандары қылқанды, жалпақ жапырақты және ұсақ жапырақты ағаш түрлерінен тұрады. Еуропалық Орманды дала белдемдерінде орман негізін емен мен жөке құрайды, оларға батысында граб пен шетен қосылады. Батыс Сібірде – қайың мен көктерек, Орта Сібірде – қайың, қарағай, балқарағай, Солтүстік Америкада – қайың, көктерек, батысында емен өседі. Белдемнің орманнан басқа жерлерінде шалғынды және әр түрлі шөпті-астық тұқымдас дала өсімдігі өседі. Фаунасы орман мен дала өкілдерінің қосындысынан тұрады. Орман өкілдеріненбұлан, тиін, орқоян, елік, сусар; далалық жануарлардан – қосаяқ, саршұнақ, суыр мекендейді. Белдемнің климат-топырақ жағдайлары бидай, сұлы, жүгеріден және технологиялық дақылдардан мол өнім алуға мүмкіндік береді.

Субтропиктік белдеу[өңдеу]

Субтропиктік белдеудің орманды дала белдемдері негізінен Солтүстік Америка (Ұлы жазықтың батысында) және Оңтүстік Америка (Бразилия таулы қыратының оңтүстігінде) құрлықтарында таралған. Климаты субтропиктік, муссондық. Қысы жылы. Ең салқын айдың орташа температурасы 4 – 120С, ең жылы айда 20 – 240С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлш. 600 – 1200 мм. Шығымдылығы өте жоғары қызғылт-қара топырақ сипатты. Өсімдігі негізінен астық тұқымдас және емен мен карри басым ксерофильдік сирек ормандар мен бұталар өседі. Оңтүстік Американың орманды дала белдемдерінің ішкі аудандарын саванна мен пампа алып жатады. Орман өсімдігі шеткі аудандарында таралған (мимоза, акация, т.б.). Африка мен Австралияның Орманды дала белдемдерінің ағаш өсімдігі негізінен өзен аңғарларында өседі. Жануарлар әлемін дала мен саваннаға тән түрлер құрайды. Қоңыржай белдеудің орманды дала белдемдерінің бір шеті Қазақстан жеріне кіреді. Белдем ''540 солтүстік ендіктен солтүстікке қарай таралған. Аумағы 66 мың км², ені 100 – 250 км. Орманды дала белдемдері Қазақстан аумағындағы агроклиматтық тұрғыдан ең ылғалды және шағын табиғи белдем. Жер бедері өн бойында тегіс жазық (Есіл аккумуляц. жазығы). Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 350 – 400 мм. Жазы қоңыржай, шілденің орташа температурасы 18 – 190С. Қысы қатаң, аязды. Қаңтардың орташа температурасы –18 – 190С. Ең төменгі температура –530С. Қара топырақтың кәдімгі, сілтісіз және шалғын қара топырақ тәрізді түрлері таралған. Өте аз мөлшерде орманның сұр топырағы кездеседі.

Орманды дала белдемдеріндегі өсімдіктері мен жан- жануарлары[өңдеу]

Орманды дала белдемдеріндегіөсімдіктер арасында қияқ пен астық тұқымдастар басым өскен түкті қайың, шоқ қарағайлардан тұрады. Мұндай шағын ормандардың аласа ағаштары ретінде солтүстіктің талдары – шілік, сушілік, ақшілік, ойпаң жерлерінің тұзды топырағында қызыл немесе қырғыз қайыңы, құмды, құмдақ жерлерінде қарағайөседі. Құрғақ жерлерінде астық тұқымдас шөптер: қызыл боз, құмдақ боз, бетеге, қоңырбас, арпабас, бидайық, сұлыбас, т.б. тараған. Орманды дала белдемдеріне тән сүт қоректілерге ақ қоян, орқоян, ақкіс, түлкі, қасқыр, елік, бұлан; құстардан құр, кекілік жатады. Қайыңды шоқ ормандарында күйкентай, бөктергі, ителгі, бүркіт, тоқылдақ, торғайдың түрлері, батпақты жерлерде тауқұдірет, қоңыр үйрек, шүрегей кездеседі. Орманды дала белдемдері – Қазақстандағы астықты аймақ қатарына жатады. [2]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақ тілі термиңдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
  2. Қазақ энциклопедиясы VII том;әдебиеттер: Мильков Ф.Н., Природные зоны КСРО, М., 1977; Власова Т.В., Материктердің физикалық географиясы (Солт. Америка, Оңт. Африка, Австралия мен Океания, Антарктида), А., 1995; Бірмағамбетов Ә., Қазақстанның физикалық географиясы, А., 2004.