Жезқазған

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Қала
Жезқазған
Jezkazgan 02.jpg
Таңбасы
Таңбасы
Ел Қазақстан
Облысы Қарағанды облысы
Координатасы Координаттар: 47°47′00″ с. е. 67°42′00″ ш. б. / 47.783333° с. е. 67.7° ш. б. (G) (O) (Я)47°47′00″ с. е. 67°42′00″ ш. б. / 47.783333° с. е. 67.7° ш. б. (G) (O) (Я)
Әкімі Әбдіғалиұлы Берік
Құрылған уақыты 1954
Ресми тілі қазақ тілі
Тұрғыны 85 923[1] адам (2010)
Уақыт белдеуі UTC+6
Автомобиль коды 09
Ресми сайты http://www.jezkazgan.kz/
Жезқазған (Қазақстан)
Locator Dot2.gif

Жезқазған қаласы - Қазақстандағы қала, Қарағанды облысы

  • Қала 1954 жылы құралды. Қала аумағы 1,8 мың шаршы километрге тең.[2]
  • Қала халқының саны 2007 жылғы 1 қаңтарда 97,3 мың адамды құрады.
  • Қалалық әкімшілікте 3 ауылдық округ, 18 ауылдық елді мекен бар.
  • Есептілік деректер бойынша 2007 жылдың басына қалада тұратын халық санының
    • 60,0%-ы қазақтар
    • 27,8%-ы орыстар
    • 1,4%-ы немістер
    • 1,3%-ы татарлар
    • 4,1%-ы украиндер
    • 0,9%-ы белорустар
    • 4,5%-ы басқа ұлт өкілдері
  • 2006 жылы халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер:
    • туылу – 16,73
    • өлім – 10,88
    • табиғи өсім – 5,85
  • Қалада 01.01.07 жылға 1133 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 13 ірі, 58 орта, 1062 шағын субъектілер.

Негізгі экономикалық бағыт: түсті металлургия; машина жасау және металл өндеу; энергетика; тамақ өнеркәсібі.

  • Қаланың негізгі кәсіпорындары: «Қазақмыс Корпорациясы» ЖШС, «ЖезРЭК» АҚ, «ПТВС» АҚ
  • Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:
    • электр энергиясы;
    • түсті металдарды өндіру (айырылған күміс, айырылған алтын, тазартылған мыс).
  • 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады.
  • 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 16 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 184 іс-әрекеттегі шаруа қожалығы, 4,5 мың халықтың жеке қосалқы шаруашығы. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 251,4 мың гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылады, оның ішінде 1,0 мың га – егістік алқаптар.
  • 2006 жылғы астыққа 1,1 мың га ауыл шаруашылығы дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның ішінде
    • картоп 0,8 мың га
    • көкөніс 0,2 мың га

Осыдан 2006 жылы 11,6 мың тонна картоп, 4,9 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 1,1 мың тонна ет (тірі салмақта),4,0 мың тонна сүт, 4671,2 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 6,9 мың бас, қой мен ешкі – 22,5 мың бас,шошқа – 4,3 мың бас,жылқы – 1,8 мың бас, құс – 23,1 мың бас.


Қалада 2006/2007 оқу жылы басына

  • 22 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 14999 оқушы,
  • 7 колледжде – 6470 оқушы,
  • 2 кәсіби-техникалық оқу орнында – 920 оқушы,
  • 1 жоғары оқу орнында 4283 оқушы оқиды.

Қалада

  • 13 кітапхана,
  • 6 клуб типті мекеме,
  • 3 мұражай,
  • кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 2 мекеме,
  • 1 театр,
  • 1 концерт залы жұмыс атқарады.

Экономика[өңдеу]

«Қазақмыс корпорациясы»

2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны, Сәтбаев қаласында “Қазақмыс корпорациясы” ЖШС және Ұлытау ауданының Қарсақпай кентінде жұмыс істейтіндерді есепке алғанда, 45175 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы – 39511 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 210886,1 млн. теңгені құрады. Жылдық деректер бойынша 2006 жылғы негізгі капиталға инвестициялар 16057,8 млн. теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 103,6%-ды құрайды.Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 1655,5 млн. теңгені немесе 2005 жыл көлеміне 163,9%. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 8678,1 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 3314,7 млн. теңге.

Жезқаған әнұраны[өңдеу]

Жезқазған маршы

Сарыарқаның сағымымен бірге ұшқан,
Сәулетімен сәніменен нұр құшқан.
Салтанатты Жезқазғанның қаласы-ай,
Асты алтын, үсті күміс гүлстан.
Жезді бойы жез қалам,
Жер түбінен жезді алам.
Алтын қалам, кең далам,
Жеқазғаннан айналам.
Асқаралы асқарысың жерімнің,
Мақтанышы, дастанысың елімнің.
Көзін ашқан кеше Қаныш ағамыз,
Тусыраған тұл бойында кенімнің.

Әні:Ж.Сейіловтікі, сөзі: Н.Бәрменбаеванікі

Маңызы[өңдеу]

Кеңгір суқоймасы. Қалалық жағажай

Жезқазған-Қарағанды облысындағы қала, темір жол стансасы. Қазақстандағы түсті металлургияның ірі орталығы. Сарыарқаның батысында, Ұлытау тауларының оңтүстігіндегі Қарақеңгір өзенінің бойындағы Кеңгір бөгенінің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Тұрғыны 96 мың адам . Іргесі 1939 жылы 3 мың халқы бар Кеңгір ауданының орнында тұрғызылған. 1941-54 жылдары Үлкен Жезқазған кенті аталды. 1954 жылдан қала мәртебесін алды. 1973-97 жылдары Жезқазған облысының орталығы болды. Қалада «Қазақмыс» корпорациясы, «Казкат» біріккен кәсіпорны, «Жезқазғансирекметтал республикалық мемлекеттік кәсіпорны», «Кеңгір» химия өндірістік кәсіпорны, «Ұлытау» қазақ-қытай біріккен тоқыма-киім тігу және тағы басқа бар. Қалада түсті металлургия ғылыми-зерттеу институты, Жезқазған университеті,ботаника бағы, медициналық. колледждер, 36 мектеп, 10 аурухана, 47 амбулаторлық пункттер, 7 кітапхана, 2 мұражай және тағы басқа мәдени мекемелер бар. Жезқазғанның тарихы қазақтың ұлы ғалымы, академик Қаныш Сәтпаев есімімен тығыз байланысты.

Маңызды оқиғалар хроникасы[өңдеу]

Жезқазған қаласының әкімшілігі

Жезқазған кен орындарында мыс кенін өндіру көне дәуірде басталған. Тас үйінділері арқылы ертедегі кен қазушылар 1 млн. тоннадан астам тотыққан мыс кенін өндіргені туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

  • 1772 жылы капитан Н.Рычковтың 1771 жылғы қырғыз-қайсақ даласына саяхатынан күнделік жазбалары кітап болып шыққан, онда Жезқазған мыс кен орны туралы тұңғыш жазылған.
  • 1847 жылы орыс өнеркәсіпшісі Н.Ушаков Жезқазған мыс кен орнын ресми тіркетті.
  • 1912 жылы желтоқсан айында «Спасские медные руды» акционерлік қоғамыныңың жиналысы Жезқазған мыс кені негізінде мыс қорыту зауытыныңың және байыту фабрикасының құрлысын бастау жөнінде қауылы қабылдау.
  • 1925 жылы 10 маусымда «Атбасцветмет» тресі құрылып, оның құрамына Қарсақбай мыс зауыты, Байқоңыр көмір ошағы және Жезқазған мыс кеніші кірді.
  • 1928 жылғы 19 қазанда Қарсақбай бірінші мыс балқымасы алынды.
  • 1929 жылы Қ.И.Сәтбаев «Атбасцветмет» тіресінің геологиялық барлау бөлімінің бастығы және бас геологы болып тағайындалды.
  • 1934 жылы Москвада КСРО Ғылым Академиясы қазақстандық базасы ғылыми кеңесінің Үлкен Жезқазғанның мәселелеріне арналған сессиясы болды.
  • 1936 жылы 25 наурызда КСРО Ауыр Өнеркәсіп Халық коммис- сары С.Орджоникидзе «Жезқазған мыс қорыту комбинатының құрлысы туралы» бұйрыққа қол қойды.
  • 1937 жылдың қараша айында кең табанды темір жол Жезқазғанға дейін салынды.
  • 1954 жылы 20 желтоқсанда Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен Жезқазған қаласы құрылды.
  • 1960 жылы 8 желтоқсанда Жезқазған телевизия студиясы жұмыс істей бастады.
  • 1961 жылдың көктемінде Жезқазғанда ССР Ғылым Академиясының, республика геология және жер байлығын қорғау министрлігінің, Қарағанды халық шаруашылығы кеңесінің және Жезқазған кен-металлургия комбинатының біріккен сессиясы болды.
  • 1963 жылы Жезқазғанда екінші байыту фабрикасы іске қосылды.
  • 1964 жылдың наурыз айында Жезқазған кен-металлургия академик Қ.И.Сәтпаев есімі берілді.

КСРО Жоғарғы Советінің Президиумы 1966 жылғы 14 мамырдағы жарлығымен мыс кенін өндіру мен өндеудегі, жаңа техниканы енгізу - дегі үздік табыстары үшін Жезқазған кен-металлургиялық комбинатын жоғарғы дәрежелі үкімет марапаты – Ленин орденімен марапаттады. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы 1966 жылғы 13 тамыздағы жарлығымен түсті металлургия базасын салып дамытқаны және Үлкен Жезқазғанның күрделі құрлыс жоспарын нәтижелі орындағаны үшін «Қазмысқұрлыс» («Казмедьстрой») тресінің ұжымы Еңбек Қызыл Ту орденімен марапаттады.

  • 1970 жылы Жезқазған түсті металл ғылыми-зерттеу, жобалау институты құрылды.
  • 1971 жылы наурыз айында мыс қорыту зауытының бірінші кезегі қатарға қосылды.
  • 1973 жылдың 20 наурызында Жезқазған қаласы жаңадан құрылған аттас облыстың әкімшілік орталығы мәртебесіне ие болды. Облыс 1997 жылдың 3 мамырында қайта таратылды.
  • 1973 жылы қала әуе жайында «Ту - 154» жолаушы ұшағы қонды.
  • 1987 жылы кен-металлурия комбинаты мен түсті металлургия ғылыми зерттеу және жобалау институты бірігіп, «Жезқазғанцветмет» ғылыми-өндірістік бірлестігі құрылды.
  • 1992 жылы орталық мешіт ашылды.
  • 1993 жылы Жезқазған облыстық автомобиль жолдары басқармасы «Жезқазған жолдары» ашық акционерлік қоғам болып қайта құрылды.
  • 1993 жылы 30 маусымда қазақ – түрік лицейі ашылды.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1995 жылдың шілдесіндегі қаулысымен «Жезқазғантүстіметалл» акционерлік қоғамы шетелдік «Самсунг» компаниясына басқаруға берілді.

  • 1995 жылы мыс қорыту зауытының сирек металл цехында алғаш осмий алынды.

ҚР Үкіметінің 1995 жылғы 28 қыркүйегіндегі қауылысымен мемлекеттік кәсіпорын «Жезқазғансирекмет» («Жезказганредмет») құрылды.

  • 1996 жылы тамыз айында халықаралық талапқа сай «Қазақмыс» корпорациясының медициналық орталығы салынды.

ҚР Үкіметінің 1996 жылғы мамырдағы қауылысымен Ө.Ә.Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті құрылды.

  • 1996 жылы тамыз айында халықаралық талапқа сай «Қазақмыс» корпорациясының медициналық орталығы салынды.
  • 1997 жылы «Сарыарқа», «Подробности», «Жезказганская газета» газеттері шыға бастады.
  • 1997 жылы жазда қалалық атқарушы орындардың тұрғын үй – коммуналдық шаруашылықты реформалау тәжіриебесін үйреніп зерттеу мақсатында Жезқазғанда облыстық семинар – кеңес өтті.
  • 1998 жылдың сонында «Қазақмыс» корпорациясының барлық кәсіпорындарының құрылымдарын қайта құру аяқталды.
  • 1999 жылы сәуір айында қаламызда Қ.И.Сәтпаевқа ескерткіш орнатылды.
  • 1999 жылы сәуірде Ө.А.Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті ҚР Білім және ғылым министірлігімен, Қарағанды облыстық әкімятымен, Жезқазған қалалық әкімятымен, «Қазақмыс» корпорациясымен бірлесіп «Академик Қ.И.Сәтпаевтың Қазақстанда инженерлік істің қалыптасуына және дамуына үлесі» деген тақырыпта ғылыми - техникалық конференция өткізді.
  • 1999 жылы сәуір айында қаламызда Қ.И.Сәтпаевқа ескерткіш орнатылды.
  • 1999 жылы 3 мамырда «Алтай – Дунай» архео-этологиялық экспедициясы Евразия даласымен өтетін жолға аттанды.
  • 2001 жығы мамырда «Қазақмыс» корпорациясы «Wored Quality Commitment Award» (жоғары) сапалы өнім үшін алтын дәрежесі белгісімен марапатталды.
  • 2001 жылы мамыр айында православия шіркеуі салынды.
  • 2001 жылдың 21 маусымында № 8 орта мектеп мектеп-гимназия болып, 2001 жылдың 6 қазанында № 7 орта мектеп мектеп-лицей болып құрылды.
  • 2002 жылы Ө.А.Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті өндіріске сапалы мамандар дайындағаны, ғылымды және білім беруді дамытқаны үшін Франциядағы «Өнеркәсіпке ықпалдасу Ассоциациясының «Алтын медалімен» марапатталды.
  • 2002 жылы қараша айында құрылыс материалдарын сататын «Парасат – Декор» сауда орталығы ашылды.
  • 2002 жылы желтоқсанда «Сарыарқа» мәдини-демалыс орталығы ашылды.
  • 2003 жылы қалада орталық әмбебап дүкені, «Нұр», «Самади» сауда үйлері бой көтерді.
  • 2003 жылы наурызда «Менің ауылым – менің алтын бесігім» атты тақырыппен республикалық ақындар айтысы өтті.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. ҚР елді мекендерінің тұрғындар саны
  2. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9