Моғолстан — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
→‎Моғолстанның құрылуы, жер аумағы: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім
(→‎Моғолстан: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
(→‎Моғолстанның құрылуы, жер аумағы: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
Endı Hūsain men Aqsaq Temır arasynda bilık üşın küres bastaldy. Osyndai şaiqastardyƞ bırınde Temır [[Balqy]] qalasynda Hūsaindy öltırıp, Mäuerennahrğa ie boldy.
 
== Moğolstannyƞ qūryluy, jer aumağy ==
== Моғолстанның құрылуы, жер аумағы ==
14 ğ. ortasyna qarai Şağatai ūlysy ydyrap, Şağatai ūlysynyƞ şyğys bölıgı – Oƞtüstık-şyğys Qazaqstan men Qyrğyzstan aumağynda Moğolstan memleketı qūrylady. Al ūlystyƞ kelesı bölıgı – Mauarannahrdyƞ batysynda Ämır Temır memleketı qūrylğan. Moğolstan atalu sebebı, Şyğys derekterınde «moƞğol» sözındegı «n» ärpı tüsıp qalyp, «moğol» nemese «moğolstan» sözı qalyptasyp ketken.
14 ғ. ортасына қарай Шағатай ұлысы ыдырап, Шағатай ұлысының шығыс бөлігі – Оңтүстік-шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құрылады. Ал ұлыстың келесі бөлігі – Мауараннахрдың батысында Әмір Темір мемлекеті құрылған. Моғолстан аталу себебі, Шығыс деректерінде «моңғол» сөзіндегі «н» әрпі түсіп қалып, «моғол» немесе «моғолстан» сөзі қалыптасып кеткен.
 
Memlekettı kezınde Şağatai hanğa adal qyzmet etken [[dulat taipasy]]nyƞ ämırı Poladşy basqarğan. Ämır Poladşy bastağan dulat aqsüiekterı Poladşynyƞ han boluğa qūqyğy bolmağandyqtan, özderın taƞdaityn, Şağatai ūrpağy Duva hannyƞ nemeresı, on alty jasar Toğylyq-Temırdı 1348 jyly Moğolstan hany etıp sailaidy. Al negızgı saiasi bilık osy Ämır Poladşynyƞ qolynda bolğan. Ämır Poladşy Moğolstandy Mauarannahrdan bırjola bölıp alyp, täuelsız, jeke handyq qūruğa bar küşın saldy. Dulat taipasy şonjarlarynyƞ jaƞa qūrylğan būl ökımette bedelderı būrynğydan da küşeigen. Jalpy, dulattardyƞ bedelı Şağatai hannyƞ kezınen belgılı. Ataqşy tarihşy Mūhammed Haidardyƞ jazuy boiynşa, Şağatai han öz memleketın ülesterge bölgende, özıne adal qyzmet etken dulat ämırı Poladşyğa Maƞlai-Sübe jerın bergen. Maƞlai-Sübe Şyğys Türkıstannan Ferğanağa deiıngı keƞ-baitaq jerdı alyp jatqan. Osy aumaqta Şağatai kezınen berı öz bilıkterın jürgızıp kelgen dulat taipasynyƞ ökılderı Moğolstan handyğynyƞ qūryluyna da belsene aralasqan.
Мемлекетті кезінде Шағатай ханға адал қызмет еткен [[дулат тайпасы]]ның әмірі Поладшы басқарған. Әмір Поладшы бастаған дулат ақсүйектері Поладшының хан болуға құқығы болмағандықтан, өздерін таңдайтын, Шағатай ұрпағы Дува ханның немересі, он алты жасар Тоғылық-Темірді 1348 жылы Моғолстан ханы етіп сайлайды. Ал негізгі саяси билік осы Әмір Поладшының қолында болған. Әмір Поладшы Моғолстанды Мауараннахрдан біржола бөліп алып, тәуелсіз, жеке хандық құруға бар күшін салды. Дулат тайпасы шонжарларының жаңа құрылған бұл өкіметте беделдері бұрынғыдан да күшейген. Жалпы, дулаттардың беделі Шағатай ханның кезінен белгілі. Атақшы тарихшы Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, Шағатай хан өз мемлекетін үлестерге бөлгенде, өзіне адал қызмет еткен дулат әмірі Поладшыға Маңлай-Сүбе жерін берген. Маңлай-Сүбе Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі кең-байтақ жерді алып жатқан. Осы аумақта Шағатай кезінен бері өз биліктерін жүргізіп келген дулат тайпасының өкілдері Моғолстан хандығының құрылуына да белсене араласқан.
 
«Tarih-i Raşidi» eƞbegınde bylai dep körsetılgen: «… qazırgı Moğolstan dep atalatyn aumaqtyƞ ūzyndyğy men köldeneƞı 7-8 aişylyq jol. Şyğys şetı (Moğolstannyƞ) qalmaqtardyƞ jerımen şektesedı jäne Barysköl, Emel jäne Ertıstı özıne qosady. Soltüstıgınde onyƞ şekarasy Kökşeteƞız (Balqaş), Türkıstanmen jäne Taşkentpen şektesedı, oƞtüstıgınde Ferğana uälaiatymen, Qaşğar, Aqsu, Şalyş jäne Tūrfanmen şektesedı». Moğol memleketıne qazaqstannyƞ Oƞtüstık jäne Jetısu aimaqtary ja kırgen.
«Тарих-и Рашиди» еңбегінде былай деп көрсетілген: «… қазіргі Моғолстан деп аталатын аумақтың ұзындығы мен көлденеңі 7-8 айшылық жол. Шығыс шеті (Моғолстанның) қалмақтардың жерімен шектеседі және Барыскөл, Емел және Ертісті өзіне қосады. Солтүстігінде оның шекарасы Көкшетеңіз (Балқаш), Түркістанмен және Ташкентпен шектеседі, оңтүстігінде Ферғана уәлаятымен, Қашғар, Ақсу, Шалыш және Тұрфанмен шектеседі». Моғол мемлекетіне қазақстанның Оңтүстік және Жетісу аймақтары жа кірген.
 
== Халқының этникалық құрамы ==
12

өңдеме

Бағыттау мәзірі