Жалағаш ауданы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Жалағаш ауданы
Елтаңба
Елтаңба
Статусы:

аудан

Кіреді:

Қызылорда облысы

Әкімшілік орталығы:

Жалағаш

Әкімі:

Талғат Дүйсебаев

Ресми тілі:

қазақ тілі

Тұрғыны (2015):

36 867[1]

Ұлттық құрамы:

қазақтар 98,97 %
орыстар 0,30 %
корейлер 0,27 % 
басқалары 0,46 % (2015 ж.)[2]

Жер аумағы:

27,1 мың км²

Жалағаш ауданы картада

Уақыт белдеуі:

UTC+6

Телефон коды:

+7 8-724-31-

Пошта индекстері:

120200-120214

Автомобиль коды:

11, бұрын N

Ресми сайты

Жалағаш ауданыҚызылорда облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік бөлініс, 1939 жылы 17 қазанда құрылған.

  • Жер аумағы — 27,1 мың км².
  • Тұрғыны — 36,9 мың адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге шамамен 1,4 адамнан келеді (2015).
  • Аудан әкімі — Дүйсебаев Талғат Тұрсынұлы.
  • Аудан орталығы — Жалағаш ауылы. Аудан жеріндегі 18 елді мекен 15 ауылдық әкімшілік округке біріктірілген. Жері негізінен жазық. Солтүстік тақыр (Дариялық тақыр жазығы), сор, сортаң, Сыр бойындағы жері шалғынды-батпақты, оңтүстікке қарай (Қызылқұм) құмды келеді. Ең биік жері — ауданның солтүстікнде орналасқан Егізқара тауы (288 м). Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық, аңызақ. Қыс айларында жылымық күндер жиі болып тұрады. Қаңтар айының орташа температурасы — 9–12°С, шілдеде — 25–26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 100–150 мм. Аудан жерімен Сырдария және оның тармақтары Жаңадария, Қараөзен ағып өтеді. Шеңгелдікөл, Сарыкөл, Қаракөл, т.б. көлдер бар. Шөлдік белдемде орналасқандықтан Жалағаш ауданының топырағы Сырдария өзені жайылмасында шалғынды сұр, сортаң, солтүстігінде тақырлы сортаңды сұр топырақ, ал оңтүстігінде ақшыл сұр, сұр, қызыл құмды топырақ дамыған. Жазық жерлерде және төбе аралықтарында баялыш, жүзгін, шеңгел, сексеуіл, еркек шөп, күйреуік, су айдындары бойында қамыс-құрақ, ақбас, кекіре, т.б. өседі. Жануарлардан жабайы шошқа, борсық, түлкі, қарсақ, қасқыр, шиебөрі, ақ бөкен, қоян, кекілік, қырғауыл, т.б. мекендейді. Ауыл шаруашылығына жарамды жері 391,1 мың га (2008), жыртылатын жерінің аумағы 28,1 мың га, шабындығы 5,3 мың га, жайылымы 252,7 мың га. Халықтың орналасуы біркелкі емес. Негізінен, Сырдария бойын қоныстанған. Орташа тығыздығы 1 км²-ге 1,7 адамнан келеді. Ірі елді мекендері: Жалағаш, Аққұм, Ақарық, Бұқарбай батыр, Еңбек, Қаракеткен, Мақпалкөл, Мәдениет. Аудан ауыл шаруашылығымен, оның ішінде егін шаруашылығымен шұғылданады. Басты дәнді-дақылдары — күріш, сондай-ақ, бидай, арпа, жүгері, жоңышқа егіледі. Ауыл шаруашылығына жарамды жердің ауданы — 1,76 млн га, оның 1,45 млн га-сы пайдаланылады. Жыртылатын жерінің аумағы — 40,1 мың га. Жалағаш ауданында 21,9 мың сиыр, 6,4 мың жылқы, 0,5 мың түйе, 42,5 мың бас қой мен ешкі бар (1999). Ауданда 21 орта және орталау мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 9 мәдениет үйі, 17 кітапхана, 1 музей, 7 мешіт, 10 аурухана, 6 дәрігерлік амбулаторлық пункттер бар. Елді мекендерге 82,7 км су құбыры жүргізілген. Жалағаш ауданында тарихи және мәдени ескерткіш орындары көптеп кездеседі. Аудан жерімен Ташкент–Орынбор темір жол және мемлекеттік маңызы бар автомобильді жолдары өтеді[3].
  • 2002 ж. — Жалағаш кентінде Қазақ күресінен жастар арасындағы Қазақстан Республикасының Чемпионаты өткізілген.

Тарихы: Жалағаш ауданы Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының Жарлығымен 1939 жылы 17 қазан күні құрылды. Ауданның жер көлемі 27 мың 156 шаршы километр. Ауданда 17 елді мекен бар.

Аудан орталығы – Жалағаш кенті, облыс орталығы Қызылорда қаласынан 75 шақырымдай қашықтықта орналасқан. Аудан батысында Қармақшы, шығысында Сырдария аудандарымен, теріскейінде Қарағанды облысы, түстігінде Өзбекстан республикасымен шектеседі. Аудан үстімен батыстан шығысқа, шығыстан батысқа қарай халықаралық теміржол магистралы, автотрасса жосылып жатыр, олармен жарыса «Сырдария» өзені ағуда.

Ауданның алғашқы басшысы Кистанов Сергей Иванович 1897 жылы Орынбор облысының Бузулук ауданында туған. 1939 жылдың қазанынан 1944 жылға дейін Жалағаш аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарған.

Аудан экономикасының негізгі саласы егін шаруашылығы. Ауданда 21 мектеп 17 кітапхана, екі музей, 7 мәдениет үйлері, 8 ауыл клубтары бар. Аудан көлемі шөл және шөлейт аймаққа жатады. Қарақұм мен Қызылқұм жүздеген жылдар бойы мал жайылымы болып келеді. Ауданда 31 мың гектардан астам инженерлік жүйеге келтірілген егістік жер бар. Аудан бойынша 58 тарихи – сәулет ескерткіштері тізімге алынған. Олар археологиялық, архитектуралық, монументтік ескерткіштер болып бөлінген.

Жалағаш ауданын бүгінгі күнге дейін бірнеше басшылар басқарып келді.

Аудан басшылары

· 1939 -1944 ж.ж. Кистанов Сергей Иванович, ауданның алғашқы басшысы,

· 1944 -1947 ж.ж. Ардабаев Әлімбет Әбженұлы,

· 1947-1949 ж.ж. Жанасов Қаппар,

· 1949-1953 ж.ж. Бейсембин Махмут,

· 1953 ж. Тайымов Аманжол,

· 1953-1954 ж.ж. Әзқожаев Омар,

· 1954-1961 ж.ж. Соппеков Байбол,

· 1961-1963 ж.ж. Тасыбаев Болтай Жұманұлы,

· 1965-1972 ж.ж. Әбдікәрімов Исатай,

· 1972-1975 ж.ж. Аманов Сұлтан Шаханұлы,

· 1975-1985 ж.ж. Қазантаев Қонысбек Төрешұлы,

· 1985-1987 ж.ж. Сәпиев Оңалбек,

· 1987-1992 ж.ж. Қаюпов Биғали Әбдікерұлы,

· 1992-1997 ж.ж. Далдабаев Сәмит,

· 1997-1999 ж.ж. Баймаханов Қожахмет Мәдібайұлы,

· 1999-2003 ж.ж. Жолдасбаев Нұрлыбек Қалжатайұлы,

· 2003-2004 ж.ж. Ибраев Жұпарбай Өткелбайұлы,

· 2004-2005 ж.ж. Талқанбаев Нұрман Бақбергенұлы,

· 2005-2006 ж.ж. Есенов Марат Сағынтайұлы,

· 2007-2010 ж.ж. Шаменов Өмірбек Мөрәліұлы,

· 2010-2011 ж.ж. Бекенов Қайрат Әскербекұлы,

· 2011 ж. Қаюпов Биғали Әбдікерұлы,

· 2011 ж. қараша айынан Сермағамбетов Серік Сағитжанұлы аудан әкімі.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. 2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны. Қазақстан Республикасы Ұлтық Экономика Министрлігі Статистика Комитеті. Тексерілді, 10 наурыз 2016.
  2. ҚР Статистика агенттігі
  3. Қазақ энциклопедиясы

Сілтеме[өңдеу]