Осман империясының әкімшілік бөлінісі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Осман империясының әкімшілік бөлінісі азаматтық атқарушы атқарымдары бар әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс вассалдық қатынастар болды.

Империя тарихында әкімшілік құрылым мен басқарманың екі дәуірі бар: біріншісі — Османлы мемлекетінің құрылуымен пайда болған бастапқы ұйымдастыру, екіншісі — кең көлемді әкімшілік реформалар мен 1864 жылы үкіметтің еуропалануынан кейін.

Бастапқы ұйымдастыру[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Османлы империясы кеңею кезінде көптеген түркі мемлекеттерді — бейліктерді басып алды.

Бейліктердің негізінде жас империяның әкімшілік жүйесінің құрылысы басталды. Империя бейліктерге бөлінді; әрбір бейлікте бей билік жүргізді, олар өз кезегінде түрік сұлтанының вассалы болды.

Сонымен қатар, империяда сұлтан ұлдарына сеніп тапсырылған санжақтар, жерлер болды. Бірақ санджақтарды тікелей басқаруды сұлтанның ұлдары емес, әкімдер жүргізді, олар «санжақ» («сұлтаннан» дегенді білдіреді) арнайы стандартқа ие болды.

Империя Еуропаға кеңейіп, әкімшіліктің қосымша, аралық деңгейлерін талап етті. Сұлтан I Мұрат (1359-1389) кезінде бейлербей немесе генерал-губернатор империяның еуропалық бөлігі Румелияны басқару үшін тағайындалды. Көп ұзамай бейлербей де сол кезде түрік сұлтанының тікелей бақылауында болған Амасияның төңірегін қоспағанда, Анадолы үшін де құрылды.

Бірінші ретті әкімшілік бөліністер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

1299-1609 жылғы уәлаяттар[өңдеу | қайнарын өңдеу]

XIV ғасырдың ортасынан XVI ғасырдың соңына дейін Қараманға бір ғана бейлербей орнатылды.

1609 жылға дейін жоғалып кеткен уәлаяттар[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  • Абхазия (Abhaz) (1578-?) (Сохумқала (Sohumkale) немесе Гурзистан (Грузия; Gurcistan) деп те аталады және оған Мигрелия мен Имеретия кіреді; номиналды бақылауда).
  • Ахишка (шам. 1603-?)
  • Валахия (тек 1595 ғана)
  • Гори (1588—1600) (мүмкін, 1586 жылдан кейін Тифлис уәлаятымен алмастырылды)
  • Гәнжа (Gence) (1588—1604)
  • Демирқапы (1578—1607) (Дағыстан (Dağıstan) деп те аталды)
  • Туманис (Tumanis) (1584-?) (мүмкін, 1586 жылдан кейін Тифлис уәлаятымен алмастырылды)
  • Жанық (Yanık) (1594—1598)
  • Забид (1567—1569) (Йеменмен біріктірілді)
  • Кахети (шам. 1578—1605)
  • Лазистан (шам. 1574-?)
  • Лори (шам. 1584-?) (мүмкін, 1586 жылдан кейін Тифлис уәлаятымен алмастырылды)
  • Молдавия (тек 1595-1596 ғана; кейінірек Молдавия — империяның автономды ұлысы)
  • Нахшыван (шам. 1603, заменён Ереванским вилаятом)
  • Сана (San’a) (1567—1569) (Йеменнің құрамына қосылды)
  • Сөгөт (шам. 1596)
  • Тебриз (Tebriz) (1585—1603)
  • Тифлис (Tiflis) (1578—1607)
  • Ширван (Şirvan) (1578—1605)

1609 жылғы уәлаяттар[өңдеу | қайнарын өңдеу]

XVI ғасырда І Сәлім мен I Сүлеймен сұлтандардың жаулап алуы әкімшілік бірліктердің санын көбейтуді талап етті. XVI ғасырдың соңына қарай уәлаяттар саны 42-ге жетті.

Уәлаяттың атауы Османлы және қазіргі түрік тіліндегі түпнұсқа атауы Құрылған жылы Алып жатқан жері Ескертпе
Һабеш Habeş шам. 1554 Сауд Арабиясы, Судан, Эритрея, Сомали Уәлаят Қызыл теңізді түгел қамтыды. «Мекке мен Медина» деп те аталды.
Адана آضنه Ażana (Adana) шам. 1608 Түркия
Һалеб حلب Ḥaleb (Halep) шам. 1516—1521 Сирия, Түркия
Алжир جزاير غرب Cezâyîr-i Ġarb (Cezayir Garp) 1519 Алжир
Анатолы Anadolu шам. 1365 Түркия
Ракка Rakka шам. 1500-х Ирак, Сирия, Түркия Урфа деп те аталды
Бағдат بغداد Baġdâd (Bağdat) 1535 Ирак
Басра بصره Baṣra (Basra) шам. 1552 Ирак, Кувейт
Босния Bosna 1520-жылдары Босния және Герцеговина, Сербия, Хорватия, Черногория
Будын Budin 1541 Мажарстан, Сербия, Хорватия
Ван Van 1548 Түркия
Диярбақыр دياربكر Diyârbekir (Diyarbakır) 1515 Түркия, Ирак
Мысыр مصر Mıṣır (Mısır) 1517 Мысыр, Израиль, Иордания, Сауд Арабиясы
Йемен Yemen 1517-18, 1539 Йемен, Сауд Арабиясы
Кефе (Феодосия) Kefe шам. 1581 Украина, Ресей
Каниже Kanije 1600 Мажарстан, Хорватия
Қараман Karaman 1470 Түркия
Қарс Kars 1579 Түркия 1845 жылы Ерзуруммен біріктірілді.
Кибрис قبرص Ḳıbrıṣ (Kıbrıs) 1571 Кипр, Түркия шам. 1660-1703 жылдары және 1784 жылы Эгей уәлаятының бөлігі.
Лахса Lahsa шам. 1579 Сауд Арабиясы, Кувейт, Катар Тікелей сирек басқарылды
Мараш Maraş, Dulkadır шам. 1522 Түркия
Мусул Musul 1500-жылдары Ирак
Румелия Rumeli шам. 1365 Болгария, Грекия, Македония, Албания, Сербия, Черногория, Түркия Османлы империясының еуропалық иеліктерінде орналасқан
Шылдыр Çıldır шам. 1579 Грузия, Түркия Басқаша атауы — Мешхети.
Силистрия Silistre шам. 1599 Болгария, Румыния, Молдова, Украина Оған Очаков бекінісі кірді; уәлаяттың алғашқы бейлебегі Қырым ханы болды.
Сивас Sivas 1500-жылдары Түркия
Сирия Şam 1516-17 Сирия, Ливан, Израиль, Палестина, Иордания, Түркия мен Ирактың бір бөлігі.
Темешуар Tımışvar 1552 Румыния, Сербия, Мажарстан
Трабзон, Лазистан Trabzon 1500-жылдары Грузия, Түркия Сондай-ақ Трапезонт уәлаяты деп те аталды
Триполи (Шығыстағы Триполи) Trablus-ı Şam (Trablusşam) шам. 1570-х Ливан, Сирия
Триполитания (Батыстағы Триполи) Trablus-ı Garb (Trablusgarp) 1551 Ливия
Тунис Tunus 1574 Тунис
Шеһризор Şehrizor 1500-жылдары Ирак, Иран Сондай-ақ Шеризор немесе Керкүт деген атаулармен де танымал.
Эгей аралдары Cezayir 1500-е Грекия Каптан паша аймағы (флот командирі); Теңізі деп те аталды, кейінірек Жезайыр-и Бахр-и Сефит
Егир اكر Egir (Eğri) 1596 Мажарстан, Словакия
Ерзурум Erzurum шам. 1514—1534 Түркия

Тағы қараңыз[өңдеу | қайнарын өңдеу]