Темір хан
| Темір хан تمور خان | ||
 | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| 1410 — 1412 | ||
| Ізашары | Болат хан | |
| Ізбасары | Жәлеләддин хан | |
| Өмірбаяны | ||
| Діні | ислам | |
| Династия | Жошы әулеті Тоқа Темір әулеті | |
| Әкесі | Темір Құтлық хан | |
| Балалары | Кішік Мұхаммед | |
өңдеу  | ||
Темір хан (қыпшақша: تمور خان; түркі және парсы тілдерінде: تیمور خان ابن تیمور قتلغ) — 1410 жылдан 1412 жылға дейін Алтын Орданың ханы болған. Ол хандықтың құлдырау кезеңінде билік жүргізді.[1]
Шығу тегі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]«Муизз әл-ансаб» және «Тауарих-и гузида-йи нусрат-нама» деректеріне сәйкес, Темір — Темір Құтлық ханның ұлы және өзінен бұрын хан болған Болаттың туған бауыры болған.[2]
Билігі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1407 жылдың соңында аса ықпалды беклербек Едіге Шәдібек ханды тақтан алмастыру қажет болған кезде, ол бұрынғы хан Темір Құтлықтың ұлдарына жүгінді. Алайда қырсық әрі айтқанынан қайтпайтын адам ретінде белгілі болған үлкен ұлы Темірді айналып өтіп, оның орнына кіші ұлы Болатты хан етіп отырғызды. Үш жылдан кейін, Болат пен Едіге Мәскеуді ала алмай сәтсіздікке ұшырап, сондай-ақ Тоқтамыстың ұлы Керімбердінің Сарайда қысқа мерзімге билікті басып алуынан кейін олардың беделі әлсіреді. Осындай жағдайда бұрын тақтан шеттетілген Темір даулы оқиғалар нәтижесінде хан болды. Бір дерек бойынша, ол төңкеріс жасап, Болатты тақтан түсіріп, беделінен айырылған Едігені қашуға мәжбүр еткен. Осылайша Темір 1410 жылдың соңы немесе 1411 жылдың басында хан атанды.[3] Басқа бір дерек бойынша, Болат Тоқтамыстың тағы бір ұлы Жәлеләддинмен шайқаста қаза тапқан. Алайда Жалал әд-Дин билікті өз қолына ала алмады, сондықтан Едіге Темірді таққа отырғызған. Кейін Едіге мен Темірдің арасы бұзылып, Едіге қашуға мәжбүр болған.[4]
Өзінің үлкен ұлы Нұр әд-Диннің де қарсылығына ұшыраған Едіге тағы бір ұлы Сұлтан-Махмұдпен (Тоқтамыстың қызы Жаниканың ұлы) бірге Хорезмге қашып барды. Хорезмді Едігенің тағы бір ұлы — Мүбәрак Шах басқарып отырған еді. Жаңа хан Темір дереу қашқындарды қуғындау үшін әскер аттандырды. Әскерді жаңа беглербек Текне мен әмір Ғазан басқарды. Хан әскері Едігенің күштерін жеңіп, оны шамамен алты ай қоршауда ұстады. Осы уақыт ішінде бірнеше қанды шайқас болды. Алайда осы оқиғалар жүріп жатқан кезде Темірге Тоқтамыстың ұлдары — Жалал әд-Дин, Сұлтан Хұсайын және Мұхаммед шабуыл жасады. Олар ханды Сарайдан қуып шығып, ағайындылардың үлкені Жалал әд-Дин таққа отырды. Осы кезде Темір Хорезмдегі өз әскерімен қосылып, Жалал әд-Динге қарсы жорық жасауға тырысты. Бірақ оның көптеген жақтастары жау жағына өтіп кеткендіктен, жағдайы күрт нашарлады. Ақырында Темір қашуға әрекеттенді. Алайда оның әмірі Ғазан Жалал әд-Диннің жағына шықты. Ғазан Жалал әд-Диннің қарындасына үйленген болатын. Ол Текне беглербегін мас қылып, өзінің қызметшісі Жан Қожаны Темір ханды өлтіруге жұмсады. Осылайша Темір хан 1411 жылдың соңы немесе 1412 жылдың басында қастандықпен өлтірілді.[5]
Ұрпақтары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Темірдің Едігенің қыздарының біріне үйленгені айтылады.[6] Оның белгілі жалғыз ұлы — Мұхаммед, тарихта Кіші Мұхаммед (Күчүк Мұхаммед, «Кішік Мұхаммед») деген атпен танылған. Ол 1434–1459 жылдары Алтын Орданың ханы болды және кейінгі Алтын Орда хандарының, сондай-ақ Астрахан хандығының билеушілерінің, тіпті кейінірек Мауераннахрдағы кейбір әулеттердің арғы атасы саналады.
Шежіресі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Шыңғыс хан
- Жошы
- Тоқа Темір
- Қай Темір
- Абай
- Нұмқан
- Құтлық Темір
- Темір бек
- Темір Құтлық
- Темір хан
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Qipchaq Khanate // Dynasties of the World — Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-178007-3.
- ↑ Tizengauzen 2006: 436; Vohidov 2006: 46; Howorth 1880: 291, even if erroneously treating Tīmūr as the nephew of Shādī Beg and Pūlād; Gaev 2002: 54; Sabitov 2008: 286; Počekaev 2010: 190, 192.
- ↑ Počekaev 2010: 192.
- ↑ Pilipčuk and Sabitov 2016: 111, 116-117.
- ↑ Seleznëv 2009: 176; Počekaev 2010: 192-193; Reva 2016: 710-711; Tizengauzen 2006: 264.
- ↑ Seleznëv 2009: 186; Tizengauzen 2006: 263, although the source, Naṭanzī, might be conflating the brothers Pūlād and Tīmūr into one khan (he does not mention Pūlād).
| ||||||
