Хейдар Әлирзаұлы Әлиев

	Хейдар Әлиев; Heydər Əliyev
	; Ресми портреті, шам. 1993–2003 жыл
Лауазымы
10 қазан 1993 — 31 қазан 2003; м. а. 24 маусым – 10 қазан 1993
Премьер-Министр	Сурəт Гусейнов; Фуад Гулиев; Артур Расизадə; Ильхам Әлиев;
Ізашары	Әбілфаз Елшібай
Ізбасары	Ильхам Әлиев
15 маусым 1991 — 5 қараша 1993
Ізашары	Иса Қамбар
Ізбасары	Рəсул Гулиев
5 қыркүйек 1991 — 23 маусым 1993
Ізбасары	Васиф Талыбов
24 қараша 1982 — 23 қазан 1987
Премьер-Министр	Николай Тихонов; Николай Рыжков;
22 қараша 1982 — 21 қазан 1987
14 шілде 1969 — 3 желтоқсан 1982
Ізашары	Вəли Ахундов
Ізбасары	Кямран Бағыров
21 маусым 1967 — 14 шілде 1969
Ізашары	Семён Цвигун
Ізбасары	Виталий Красильников
Өмірбаяны
Партиясы	Жаңа Әзербайжан (1992–2003); КОКП (1945–1991);
Білімі	Әзербайжан мемлекеттік мұнай академиясы; Баку мемлекеттік университеті;
Мамандығы	Сәулетші; тарихшы; саясаткер;
Дүниеге келуі	10 мамыр 1923 ; Нахшыван, Әзірбайжан КСР, Күнгей Кавказ СФКР, КСРО
Қайтыс болуы	12 желтоқсан 2003 (80 жас); Кливленд, Огайо, АҚШ
Жерленді	Баку, Әзербайжан
Жұбайы	Зəрифə Әлиева (үйл. 1948; қай. 1985)
Балалары	2, соның ішінде Ильхам
Қолтаңбасы
Хейдар Әлиев Ортаққорда
	өңдеу

Басқа мағыналар үшін Әлиев деген бетті қараңыз.

Хейдар Әлирзаұлы Әлиев^[a] (10 мамыр 1923, Нахшыван – 12 желтоқсан 2003, Огайо, Кливленд, АҚШ) — кеңестік және әзербайжандық саясаткер, 1969 жылдан 1982 жылға дейін Әзербайжан КСР Коммунистік партиясының басшысы және 1993 жылдан 2003 жылға дейін Әзербайжан президенті болды.

Әзербайжан КСР-інің МҚК-інде (КГБ) қызмет еткен ол КСРО мемлекеттік қауіпсіздік қызметінде 28 жыл бойы жұмыс істеді. 1969–1982 жылдары аралығында ол жергілікті Коммунистік партиясының басшысы ретінде Кеңестік Әзербайжанға басшылық етті. Ол 1982 жылдан 1987 жылға дейін КОКП ОК Бірінші хатшысының орынбасары болды. Леонид Брежнев пен Юрий Андроповпен жақындастығы арқылы Әлиев КСРО басшылығында өсіп келген мансап құрды.

Президент Әбілфаз Елшібайды биліктен құлатқан 1993 жылғы әскери көтерілістен кейін Әлиев Әзербайжан президенті болып тағайындалды.^[1] Елшібай белгілі кеңестік диссидент және әзербайжандық ұлтшыл саясаткер еді және президент болып 1992 жылғы Әзербайжанның тұңғыш әділ және еркін сайлауында сайланған болатын.^[1] Әлиевтің президенттігі осылайша Әзербайжанның ұзаққа созылмаған демократиялығын тоқтатты.^[2]^[3] Билікке келгеніне көп болмағанда Әлиев президенттікке үміткер болып, ресми деректер ақпаратынша дауыстың 99% жинады.^[4]

Әлиевтің Әзербайжандағы билігі диктаторлық,^[5]^[6]^[7]^[8]^[9]^[10] авторитарлық,^[11]^[12]^[13]^[14] репрессиялық^[15] деп бағаланады. Ол сондай-ақ сайлаулар бұрмаланып, билікке қарсылық білдірушілер қудаланған қатаң полиция мемлекетінің басшысы делінді.^[16]^[17] Әлиевтің айналасында жеке басқа табыну культі қалыптасты да, ол 2003 жылғы өлімінен кейін де жалғасты. Әлиев қайтыс болмай тұрғанда оның ұлы Ильхам Әлиев жалған сайлау нәтижесінде президент болып сайланады да, бүгінгі күнге дейін Әзербайжанды басқарып келеді.^[18]

Ескертпелер

↑
- әз. Heydər Əlirza oğlu Əliyev
- орыс. Гейдар Алирза оглы Алиев

Дереккөздер

1 2 Freedom in the World 2009 - Azerbaijan (ағыл.). Freedom House. (2009).
↑ Schedler Andreas The Politics of Uncertainty: Sustaining and Subverting Electoral Authoritarianism — Оксфорд университетінің баспасы, 2013. — P. 399. — ISBN 978-0-19-166983-5.
↑ Waal Thomas De The Caucasus: An Introduction — Оксфорд университетінің баспасы. — P. 127. — ISBN 978-0-19-068308-5.
↑ Altstadt, Audrey L. (1997), "Azerbaijan's struggle toward democracy", in Parrott, Bruce; Dawisha, Karen, Conflict, Cleavage, and Change in Central Asia and the Caucasus, Democratization and Authoritarianism in Post-Communist Societies, Cambridge University Press, pp. 110–155, ISBN 978-0-521-59731-9, https://www.cambridge.org/core/books/conflict-cleavage-and-change-in-central-asia-and-the-caucasus/azerbaijans-struggle-toward-democracy/4973616DA6867A781E2FE7C3D4DB96B7
↑ The Two Faces of Azerbaijan's Mr. Aliyev // The New York Times, 2015-01-11
↑ Hans Slomp. Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics: An American Companion to European Politics. ABC-CLIO, 2011. ISBN 0-313-39181-5, 9780313391811. 672-бет
↑ FranCoise Companjen, Laszlo Maracz, Lia Versteegh. Exploring the Caucasus in the 21st Century: Essays on Culture, History and Politics in a Dynamic Context. Amsterdam University Press, 2011. ISBN 90-8964-183-1, 9789089641830. 121-бет
↑ Thomas Goltz. Azerbaijan Diary: A Rogue Reporter's Adventures in an Oil-Rich, War-Torn, Post-Soviet Republic. M.E. Sharpe, 1999. ISBN 0-7656-0244-X, 9780765602442. 66+бет
↑ Elisabeth Precht. Azerbaijan In the Shadow of a Dictatorship //Jarl Hjalmarson Foundation, 2012
↑ В турецком учебнике Гейдар Алиев представлен как диктатор Мұрағат көшірмесі 20 тамыздың 2017 Wayback Machine мұрағатында // Сontact.az. 2013-02-09 «В изданной в Турции учебнике „Конституционное права“ для студентов университетов бывший президент Азербайджана Гейдар Алиев назван „диктатором“» (copy)
↑ Rise of Leader's Son Sharpens Azerbaijan's Identity Crisis // Washington Post. 2003-08-09
↑ David J. Kramer; Richard Kauzlarich. It's time for the United States to act on Azerbaijan // Washington Post, 2016-09-08
↑ Svante E. Cornell Democratization Falters in Azerbaijan // Journal of Democracy 12.2 (2001) 118—131
↑ Борисов Николай Александрович. Институционализация института президентства и перспективы консолидации политических режимов на постсоветском пространстве // «Полития».-2011.-№ 4(63).-С.93-103. «И хотя эта гипотеза ещё нуждается в дополнительной проверке, уместно предположить, что в этих государствах состоялась авторитарная консолидация, причем важнейшим её фактором был институт президентства и сами личности президентов (Сапармурат Ниязов, Эмомали Рахмон, Нурсултан Назарбаев, Гейдар Алиев)»
↑ Encyclopædia Britannica. Heydar Aliyev.
Azerbaijani politician who, was one of the most powerful men in Azerbaijan for more than 30 years, as deputy chairman (1964–67) and chairman (1967–69) of the regional KGB, as secretary (1969–87) of the Communist Party of Azerbaijan, and from 1993 as the repressive and autocratic president of independent Azerbaijan.
↑ Heidar Aliev, maestro of the Caucasus (31 тамыз 2000). Тексерілді 3 қыркүйектің 2017. "There is stability, because Mr Aliev is an acute tactician who runs a heavy-handed police state. Opposition leaders who decline to be co-opted are in jail, in exile or bullied. Elections are rigged, the media muzzled."
↑ Kucera, Joshua. Travels in the Former Soviet Union (ағыл.), Slate (20 мамыр 2008). Тексерілді 3 қыркүйектің 2017.
↑ Azerbaijan: Biography Of Deceased Former President Heidar Aliyev (ағыл.). eurasianet.org. (14 желтоқсан 2003). Тексерілді, 4 қазан 2021.

[1] 
әз. Heydər Əlirza oğlu Əliyev
орыс. Гейдар Алирза оглы Алиев

[mwew] әз. Heydər Əlirza oğlu Əliyev

[mwfw] орыс. Гейдар Алирза оглы Алиев

[:15-2] 1 2 Freedom in the World 2009 - Azerbaijan (ағыл.). Freedom House. (2009).

[3] Schedler Andreas The Politics of Uncertainty: Sustaining and Subverting Electoral Authoritarianism — Оксфорд университетінің баспасы, 2013. — P. 399. — ISBN 978-0-19-166983-5.

[4] Waal Thomas De The Caucasus: An Introduction — Оксфорд университетінің баспасы. — P. 127. — ISBN 978-0-19-068308-5.

[:16-5] Altstadt, Audrey L. (1997), "Azerbaijan's struggle toward democracy", in Parrott, Bruce; Dawisha, Karen, Conflict, Cleavage, and Change in Central Asia and the Caucasus, Democratization and Authoritarianism in Post-Communist Societies, Cambridge University Press, pp. 110–155, ISBN 978-0-521-59731-9, https://www.cambridge.org/core/books/conflict-cleavage-and-change-in-central-asia-and-the-caucasus/azerbaijans-struggle-toward-democracy/4973616DA6867A781E2FE7C3D4DB96B7

[6] The Two Faces of Azerbaijan's Mr. Aliyev // The New York Times, 2015-01-11

[HansSlomp-7] Hans Slomp. Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics: An American Companion to European Politics. ABC-CLIO, 2011. ISBN 0-313-39181-5, 9780313391811. 672-бет

[FranCoise-8] FranCoise Companjen, Laszlo Maracz, Lia Versteegh. Exploring the Caucasus in the 21st Century: Essays on Culture, History and Politics in a Dynamic Context. Amsterdam University Press, 2011. ISBN 90-8964-183-1, 9789089641830. 121-бет

[Goltz-9] Thomas Goltz. Azerbaijan Diary: A Rogue Reporter's Adventures in an Oil-Rich, War-Torn, Post-Soviet Republic. M.E. Sharpe, 1999. ISBN 0-7656-0244-X, 9780765602442. 66+бет

[Precht-10] Elisabeth Precht. Azerbaijan In the Shadow of a Dictatorship //Jarl Hjalmarson Foundation, 2012

[11] В турецком учебнике Гейдар Алиев представлен как диктатор Мұрағат көшірмесі 20 тамыздың 2017 Wayback Machine мұрағатында // Сontact.az. 2013-02-09 «В изданной в Турции учебнике „Конституционное права“ для студентов университетов бывший президент Азербайджана Гейдар Алиев назван „диктатором“» (copy)

[12] Rise of Leader's Son Sharpens Azerbaijan's Identity Crisis // Washington Post. 2003-08-09

[13] David J. Kramer; Richard Kauzlarich. It's time for the United States to act on Azerbaijan // Washington Post, 2016-09-08

[14] Svante E. Cornell Democratization Falters in Azerbaijan // Journal of Democracy 12.2 (2001) 118—131

[15] Борисов Николай Александрович. Институционализация института президентства и перспективы консолидации политических режимов на постсоветском пространстве // «Полития».-2011.-№ 4(63).-С.93-103. «И хотя эта гипотеза ещё нуждается в дополнительной проверке, уместно предположить, что в этих государствах состоялась авторитарная консолидация, причем важнейшим её фактором был институт президентства и сами личности президентов (Сапармурат Ниязов, Эмомали Рахмон, Нурсултан Назарбаев, Гейдар Алиев)»

[britannica-16] Encyclopædia Britannica. Heydar Aliyev.
Azerbaijani politician who, was one of the most powerful men in Azerbaijan for more than 30 years, as deputy chairman (1964–67) and chairman (1967–69) of the regional KGB, as secretary (1969–87) of the Communist Party of Azerbaijan, and from 1993 as the repressive and autocratic president of independent Azerbaijan.

[17] Heidar Aliev, maestro of the Caucasus (31 тамыз 2000). Тексерілді 3 қыркүйектің 2017. "There is stability, because Mr Aliev is an acute tactician who runs a heavy-handed police state. Opposition leaders who decline to be co-opted are in jail, in exile or bullied. Elections are rigged, the media muzzled."

[18] Kucera, Joshua. Travels in the Former Soviet Union (ағыл.), Slate (20 мамыр 2008). Тексерілді 3 қыркүйектің 2017.

[:13-19] Azerbaijan: Biography Of Deceased Former President Heidar Aliyev (ағыл.). eurasianet.org. (14 желтоқсан 2003). Тексерілді, 4 қазан 2021.

[a]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]